Bầu trời đêm Tà Đùng: có thấy dải Ngân Hà không, mùa nào trời trong nhất

Ở vùng hồ Tà Đùng, vào những đêm không trăng, trời quang, xa đèn — thường gặp nhiều nhất trong mùa khô — có thể thấy dải Ngân Hà bằng mắt thường như một vệt sáng mờ vắt ngang trời. Lý do là vùng hồ ít nguồn sáng nhân tạo hơn đô thị, độ cao giúp lớp không khí phía trên mỏng hơn, và mùa khô không khí ít hơi nước, ít mây.

Phần sáng nhất của Ngân Hà — vùng lõi hướng về trung tâm thiên hà, nằm phía chòm Nhân Mã — ở vĩ độ Tà Đùng có thể quan sát trong khoảng nhiều tháng giữa năm, nhưng giữa năm lại là mùa mưa nhiều mây. Bài này trả lời các câu hỏi về bầu trời đêm vùng hồ: thấy được gì, mùa nào trong, giờ nào tốt, vì sao trăng và đèn làm mất sao — từ góc thiên văn học phổ thông, không phải hướng dẫn chụp ảnh.

Có thấy dải Ngân Hà ở Tà Đùng không?

Trả lời ngắn: có, trong điều kiện thuận lợi — đêm không trăng hoặc trăng đã lặn, trời quang, đứng xa đèn đủ lâu để mắt quen bóng tối. Ngân Hà hiện ra như một dải sáng mờ, loang lổ những vệt tối, chạy qua bầu trời. Những vệt tối là các đám bụi khí giữa các vì sao che bớt ánh sáng phía sau.

Ngân Hà là thiên hà chứa Hệ Mặt Trời. Vì Trái Đất nằm bên trong đĩa thiên hà, khi nhìn dọc theo mặt phẳng của đĩa, ta thấy vô số ngôi sao xa chồng lên nhau thành một dải sáng. Ánh sáng của dải này rất yếu, chỉ cần một chút ánh trăng, ánh đèn hay hơi nước trong không khí là bị lấn át.

Mắt người cần khoảng hai mươi tới ba mươi phút trong bóng tối để đạt độ nhạy cao nhất. Nhìn màn hình điện thoại sáng một lần là phải thích nghi lại từ đầu. Đây là lý do nhiều người đứng ngoài trời năm phút, không thấy Ngân Hà, rồi kết luận nơi đó không thấy được. Một mẹo quen thuộc của người quan sát sao là nhìn lệch: liếc mắt sang bên cạnh vật cần xem, vì vùng rìa võng mạc nhạy với ánh sáng yếu hơn điểm chính giữa, nên vệt sáng mờ của Ngân Hà hiện rõ hơn khi không nhìn thẳng vào nó.

Vì sao trời đêm vùng hồ tối hơn thành phố?

Trả lời ngắn: vì ít đèn. Ánh đèn đô thị chiếu lên trời, bị bụi và hơi nước trong không khí tán xạ lại, tạo một vòm sáng che mất sao — hiện tượng ô nhiễm ánh sáng; vùng hồ ít dân cư, ít đèn nên vòm sáng này yếu hơn nhiều.

Các nhà thiên văn nghiệp dư dùng thang Bortle chín bậc để mô tả độ tối của bầu trời, từ bậc 1 tối hoàn hảo tới bậc 9 lòng thành phố lớn. Ở trung tâm các đô thị lớn, chỉ thấy được vài chục ngôi sao sáng nhất; ở nơi tối, mắt thường thấy được hàng nghìn sao. Bầu trời vùng hồ Tà Đùng cụ thể ở bậc nào chưa có số đo công bố, và nó còn thay đổi theo hướng nhìn — phía có đô thị hay khu dân cư sẽ sáng hơn ở chân trời.

Bầu trời tối là một tài nguyên tự nhiên đang mất dần khi đèn chiếu sáng lan rộng. Một ngọn đèn pha chiếu thẳng ra mặt hồ có thể làm mờ cả một góc trời với người đứng gần. Đèn hướng xuống, có chụp che, ánh sáng ấm và tắt khi không dùng là cách giảm ô nhiễm ánh sáng — cũng có lợi cho côn trùng và động vật đêm như đã viết ở danh mục Mùa thiên nhiên.

Mùa nào trời đêm Tà Đùng trong nhất?

Trả lời ngắn: mùa khô, đại thể khoảng tháng 12 đến tháng 3 theo lệ chung, vì ít mây, không khí khô, nhiều đêm quang liên tiếp; mùa mưa trời hay có mây, nhất là chiều tối và nửa đầu đêm.

Tuy vậy, mùa khô có hai trở ngại riêng. Thứ nhất là mù khô cuối mùa: bụi đất và khói đốt đồng, cháy thực bì làm bầu trời gần chân trời đục đi. Thứ hai là sương: những đêm ẩm đầu mùa khô, sương bốc lên từ mặt hồ và thung lũng có thể che phần trời thấp. Vì vậy đêm trong nhất thường là những đêm giữa mùa khô, sau một đợt gió làm sạch không khí.

Trong mùa mưa vẫn có những đêm rất trong — thường là sau một trận mưa lớn buổi chiều đã rửa sạch bụi, rồi mây tan về khuya. Những đêm như vậy, không khí sạch đến mức các sao gần chân trời cũng rõ. Nhưng không đoán trước được, nên với người muốn ngắm sao có kế hoạch, mùa khô vẫn là lựa chọn chắc hơn.

Lõi Ngân Hà theo mùa ở vĩ độ Tà Đùng (xu hướng chung)

Phần sáng nhất của Ngân Hà nằm về phía chòm Nhân Mã, mọc và lặn theo mùa như mọi chòm sao. Bảng dưới là xu hướng chung cho vĩ độ khoảng 12 độ Bắc, theo chuyển động biểu kiến của bầu trời; giờ cụ thể từng đêm nên tra bằng phần mềm bản đồ sao:

Bảng cho thấy một "nghịch lý" quen thuộc của người ngắm sao ở vùng nhiệt đới gió mùa: lúc lõi Ngân Hà dễ thấy nhất lại trùng mùa mưa. Cửa sổ thuận lợi nhất thường là khoảng tháng 3–4, khi trời còn khô mà lõi Ngân Hà đã lên đủ cao vào nửa sau đêm.

Trăng ảnh hưởng thế nào và nên chọn đêm nào?

Trả lời ngắn: trăng tròn sáng tới mức che gần hết các sao mờ và toàn bộ Ngân Hà; đêm tốt nhất là quanh kỳ trăng non, hoặc những giờ trăng chưa mọc hay đã lặn. Theo âm lịch, quanh cuối tháng và đầu tháng là lúc trời tối nhất.

Trăng đi một vòng quanh Trái Đất khoảng hai mươi chín ngày rưỡi, mỗi ngày mọc muộn hơn chừng năm mươi phút. Trăng thượng huyền (khoảng mùng tám âm lịch) lặn vào khoảng nửa đêm, nên nửa sau đêm tối; trăng hạ huyền (khoảng hai mươi hai, hai mươi ba âm lịch) mọc khoảng nửa đêm, nên nửa đầu đêm tối. Biết nhịp này có thể chọn được giờ tối ngay cả khi không đúng kỳ trăng non.

Ánh trăng không phải lúc nào cũng là trở ngại: đêm trăng là lúc quan sát chính mặt trăng bằng ống nhòm rất thú vị — các vùng biển tối, miệng hố va chạm dọc đường phân chia sáng tối hiện rõ nhất khi trăng khuyết.

Ở Tà Đùng có thấy được sao phương nam như chòm Chữ Thập không?

Trả lời ngắn: có thể, vì Tà Đùng nằm ở vĩ độ thấp; chòm Chữ Thập Phương Nam hiện lên thấp ở chân trời phía nam vào những tháng mùa khô cuối và đầu mùa mưa, thường thấy vào buổi tối khoảng tháng 3 đến tháng 5, với điều kiện chân trời phía nam không bị đồi, cây hay mây che.

Người ở càng gần xích đạo càng thấy được nhiều phần bầu trời nam bán cầu. Ở Hà Nội, chòm Chữ Thập Phương Nam chỉ ló lên rất sát chân trời; ở các tỉnh phía nam như Lâm Đồng, nó lên cao hơn đáng kể. Cạnh đó là hai sao sáng của chòm Bán Nhân Mã, trong đó có hệ sao gần Hệ Mặt Trời nhất — điều thú vị để biết khi nhìn lên.

Địa hình vùng hồ là yếu tố quyết định: đứng trong thung lũng hay sau đồi cao thì chân trời bị che. Mặt hồ rộng mở ra những khoảng chân trời thấp, nhưng sương mặt hồ ban đêm cũng có thể che phần trời gần chân trời.

Mưa sao băng nào đáng chờ khi ở vùng hồ?

Trả lời ngắn: mưa sao băng Song Tử, cực đại khoảng giữa tháng 12, rơi đúng mùa khô nên thường thuận lợi nhất ở Tà Đùng; mưa sao băng Anh Tiên cực đại khoảng giữa tháng 8 lại rơi vào mùa mưa, dễ bị mây che. Số sao băng thấy được phụ thuộc nhiều vào độ tối của trời và pha trăng năm đó.

Mưa sao băng xảy ra khi Trái Đất đi qua dải bụi do sao chổi hoặc tiểu hành tinh để lại trên quỹ đạo; các hạt bụi lao vào khí quyển với vận tốc lớn và cháy sáng. Vì Trái Đất đi qua cùng dải bụi vào cùng thời điểm mỗi năm, các trận mưa sao băng lớn có ngày cực đại gần như cố định.

Không cần ống nhòm hay kính thiên văn để xem sao băng — mắt thường với tầm nhìn rộng là tốt nhất. Nằm ngửa nơi trống, xa đèn, sau nửa đêm thường thấy nhiều hơn trước nửa đêm vì lúc đó phía Trái Đất ta đứng đang "lao về phía trước" trên quỹ đạo.

Vì sao sao nhấp nháy, và mặt hồ có phản chiếu được sao không?

Trả lời ngắn: sao nhấp nháy vì ánh sáng của chúng đi qua những lớp không khí chuyển động, có nhiệt độ và mật độ khác nhau, bị bẻ cong liên tục; mặt hồ phản chiếu được sao sáng vào những đêm lặng gió, nhưng chỉ cần một làn gió nhẹ là ảnh phản chiếu vỡ thành vệt.

Sao ở rất xa nên đến mắt ta như một điểm sáng; một điểm sáng bị không khí xáo động làm lệch hướng liên tục sẽ lúc mạnh lúc yếu, lúc đổi màu — hiện tượng các nhà thiên văn gọi là nhiễu loạn khí quyển. Sao gần chân trời nhấp nháy mạnh hơn sao trên đỉnh đầu vì ánh sáng phải đi qua lớp không khí dày hơn. Hành tinh như sao Kim, sao Mộc ít nhấp nháy hơn vì chúng có đĩa sáng nhỏ chứ không phải một điểm.

Ở vùng hồ, những đêm có sương mặt hồ và lớp nghịch nhiệt, không khí sát mặt nước có thể ổn định, nhưng lớp ấm phía trên lại tạo ranh giới làm ánh sáng sao gần chân trời bị bẻ lệch nhiều hơn. Mặt hồ lặng như gương thì phản chiếu được các sao sáng và cả vệt Ngân Hà mờ — cảnh hiếm, cần đêm không gió, không sương, không trăng cùng lúc. Nếu gặp được, đó là lúc hiếm hoi người đứng bên hồ thấy bầu trời ở cả trên đầu lẫn dưới chân, và cũng là minh chứng rõ nhất cho giá trị của một vùng trời còn tối.

Câu hỏi thường gặp

Có cần kính thiên văn để thấy Ngân Hà không?

Không. Ngân Hà là dải sáng rộng, xem bằng mắt thường là tốt nhất. Ống nhòm giúp thấy rõ hơn các cụm sao, tinh vân trong dải. Kính thiên văn có thị trường hẹp, hợp để xem hành tinh, mặt trăng hơn là toàn cảnh Ngân Hà.

Vì sao Ngân Hà trong ảnh rực rỡ hơn mắt thấy?

Vì máy ảnh phơi sáng nhiều giây, thu được lượng ánh sáng lớn hơn mắt người rất nhiều và ghi nhận màu sắc mà mắt không thấy trong bóng tối. Mắt người nhìn Ngân Hà như một dải mờ màu xám bạc, không rực màu như ảnh.

Đèn ở các khu nghỉ quanh hồ có làm mất sao không?

Có, ở mức cục bộ. Đèn chiếu lên trời hoặc chiếu ra mặt hồ làm mờ phần trời gần đó và làm mắt người đứng gần khó thích nghi bóng tối. Đèn hướng xuống, có chụp che và tắt khi không dùng giúp giữ trời tối cho mọi người.

Mùa mưa có ngắm sao được không?

Được vào những đêm trời quang, thường sau trận mưa chiều đã rửa sạch không khí và mây tan về khuya. Những đêm như vậy trời rất trong, nhưng khó đoán trước. Nên theo dõi dự báo mây và kiểm tra trời thực tế trước khi chờ đợi.

Có thấy được sao chổi hay trạm vũ trụ từ Tà Đùng không?

Trạm vũ trụ quốc tế thường thấy được như một chấm sáng di chuyển nhanh, không nhấp nháy, vào lúc chạng vạng tối hoặc rạng sáng khi nó bay qua; giờ cụ thể có thể tra trên các trang dự báo vệ tinh. Sao chổi sáng thấy bằng mắt thường thì hiếm, vài năm mới có một lần.