Thứ người ta gọi là “biển mây” ở Tà Đùng phần lớn là sương thung lũng hoặc mây tầng thấp (stratus) nằm dưới tầm mắt người đứng trên đồi. Về bản chất, sương và mây cùng là những giọt nước li ti lơ lửng trong không khí; khác nhau chỉ ở chỗ lớp đó có chạm mặt đất hay không. Người đứng trong lớp ấy dưới thung lũng thấy sương mù, người đứng trên đồi cao hơn mặt lớp ấy nhìn xuống lại thấy một biển mây.
Phân biệt cho đúng không chỉ để gọi tên. Mỗi loại hình thành theo một cơ chế, tan theo một cách, và báo hiệu thời tiết khác nhau trong ngày. Bài này đi qua cách ngành khí tượng phân loại mây, những loại hay thấy trên vùng hồ Tà Đùng (xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng — trước 7/2025 là các xã Đắk Som, Đắk R'Măng thuộc Đắk Nông) và dấu hiệu nhận biết từng loại bằng mắt thường.
Mây và sương khác nhau ở đâu theo định nghĩa khí tượng
Theo quy ước của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), sương mù là hiện tượng các giọt nước rất nhỏ lơ lửng sát mặt đất làm tầm nhìn ngang giảm xuống dưới 1 km. Nếu tầm nhìn còn từ 1 km trở lên mà không khí vẫn mờ do giọt nước, người ta gọi là mù ẩm hay sương mù nhẹ. Mây là cùng loại giọt nước ấy nhưng tụ ở trên cao, không chạm đất.
Như vậy cùng một lớp hơi nước ngưng tụ có thể được gọi bằng hai tên tuỳ chỗ đứng. Một lớp dày vài chục đến vài trăm mét nằm trong lòng thung lũng: người đi xe máy dưới đáy thung gặp sương mù, đèn pha chỉ soi được vài chục mét; người trên đỉnh đồi cao hơn mặt lớp đó thấy một mặt trắng phẳng, gợn nhẹ, chính là cái mà ảnh chụp hay gọi là biển mây.
Khi lớp đó tách khỏi mặt đất, ví dụ do mặt trời sưởi ấm đáy thung lũng làm phần dưới bốc hơi trước, nó trở thành mây tầng thấp thật sự. Đây là lúc người dưới thung thấy trời âm u nhưng tầm nhìn đã tốt lên, còn người trên đồi thấy mặt biển mây dâng dần lên rồi tan thành từng mảng.
Các loại mây thấp hay gặp trên vùng hồ
Hệ phân loại quốc tế chia mây thành mười “giống” theo độ cao và hình dạng. Ở vùng hồ Tà Đùng buổi sáng, mắt thường chủ yếu gặp ba giống mây thấp và hiện tượng sương. Bảng sau mô tả cách nhận biết theo nguyên lý chung.
| Tên | Hình dạng nhìn thấy | Thường hình thành do | Thường thấy lúc |
|---|---|---|---|
| Sương mù (fog) | Lớp trắng chạm đất, tầm nhìn dưới 1 km | Không khí sát đất lạnh tới điểm sương | Rạng sáng, đêm lặng gió |
| Mây tầng (stratus) | Lớp xám trắng đều, đáy phẳng, không chạm đất | Sương nhấc lên hoặc không khí ẩm bị nâng nhẹ | Sáng sớm đến giữa buổi sáng |
| Mây tầng tích (stratocumulus) | Từng cụm, từng cuộn xếp sát nhau, có khe trời | Lớp mây tầng bị khuấy trộn khi mặt đất ấm lên | Giữa buổi sáng, khi sương đang tan |
| Mây tích (cumulus) | Từng khối trắng đáy phẳng đỉnh bông | Đối lưu do mặt đất bị đốt nóng | Gần trưa, đầu giờ chiều |
| Mây vũ tích (cumulonimbus) | Khối cao vút, đỉnh toả như cái đe | Đối lưu mạnh trong không khí ẩm | Chiều mùa mưa, kèm sấm sét |
Ba dòng đầu là chuỗi biến đổi hay gặp trong một buổi sáng: sương thành mây tầng, mây tầng vỡ thành mây tầng tích rồi tan. Hai dòng sau là mây đối lưu của buổi trưa và chiều, thuộc một cơ chế khác.
Vì sao biển mây hay nằm phẳng như mặt nước
Điều khiến biển mây đẹp là mặt trên của nó gần như phẳng, như có một nắp đậy vô hình. Nắp đó là lớp nghịch nhiệt: ở trên mặt lớp mây, nhiệt độ không khí lại cao hơn ở dưới, trái với quy luật bình thường là càng lên cao càng lạnh. Không khí lạnh, nặng và ẩm bị giữ ở bên dưới, không bốc lên xuyên qua lớp ấm được, nên hơi nước ngưng tụ dồn lại thành một lớp có mặt trên rõ nét.
Ở vùng đồi núi quanh hồ, lớp nghịch nhiệt ban đêm hình thành rất dễ. Đêm trời quang, mặt đất trên các sườn toả nhiệt nhanh, không khí sát sườn lạnh đi, nặng hơn rồi trượt xuống đáy thung lũng và mặt hồ như nước chảy xuống chỗ trũng. Đến gần sáng, đáy thung chứa đầy không khí lạnh, ẩm, còn phía trên đỉnh đồi lại có lớp không khí ấm hơn. Mặt trên của biển mây chính là ranh giới giữa hai lớp đó.
Vì nằm theo ranh giới nhiệt chứ không theo địa hình, mặt biển mây gần như nằm ngang, phủ kín thung lũng và mặt hồ nhưng để lộ các đỉnh đồi cao hơn. Đó là lý do vùng hồ nhiều đảo như Tà Đùng tạo ra hình ảnh những “hòn đảo nổi trên mây”: thực ra là các đỉnh đồi, kể cả đỉnh các đảo trên hồ, nhô cao hơn mặt lớp sương.
Mây hình thành tại chỗ hay trôi từ nơi khác tới
Không phải mọi buổi sáng mây trắng đều sinh ra ngay tại thung lũng. Khí tượng học phân biệt sương bức xạ, hình thành tại chỗ do mặt đất mất nhiệt ban đêm, với sương bình lưu, khi một khối không khí ẩm di chuyển tới vùng có mặt đất hoặc mặt nước lạnh hơn rồi ngưng tụ. Ngoài ra còn có sương sườn dốc, khi gió đẩy không khí ẩm leo lên sườn núi, lạnh đi và ngưng tụ.
Cách nhận biết bằng mắt khá đơn giản. Sương bức xạ thường nằm yên trong các chỗ trũng, mặt trên phẳng, lặng; nó xuất hiện sau đêm trời quang và gió nhẹ. Sương bình lưu và mây do gió đẩy thì chuyển động thấy rõ, trôi qua đèo, tràn qua các yên ngựa giữa hai đỉnh đồi, mặt trên gợn sóng. Trong mùa mưa, khi gió mùa Tây Nam còn thổi, nhiều buổi sáng mây ở Tà Đùng là mây trôi từ hướng tây nam lên, phủ cả sườn đồi chứ không chỉ đọng ở đáy thung.
Sự khác nhau này có ý nghĩa thực tế: sương bức xạ thường tan khá nhanh khi nắng lên, còn mây trôi theo gió có thể kéo dài cả buổi, thậm chí chuyển thành mưa phùn hay mưa nhỏ nếu khối khí đủ ẩm.
Biển mây tan thế nào trong buổi sáng
Quá trình tan của biển mây là quá trình phá vỡ lớp nghịch nhiệt. Khi mặt trời lên, ánh nắng chiếu xuống mặt trên của lớp mây và các sườn đồi lộ ra trước. Mặt đất trên sườn ấm lên, sưởi lớp không khí sát nó, tạo các dòng khí ấm bốc lên. Đồng thời một phần ánh sáng xuyên qua lớp mây mỏng, sưởi đáy thung lũng từ bên dưới.
Khi phần dưới ấm lên, các giọt nước bốc hơi trở lại, lớp sương tách khỏi mặt đất thành mây tầng. Tiếp đó các dòng khí đối lưu nhỏ khuấy trộn lớp mây, làm nó vỡ thành từng cụm — mây tầng tích. Cuối cùng, khi lớp nghịch nhiệt biến mất hẳn, không khí ẩm hoà vào khối khí phía trên và mây tan, hoặc tụ lại thành những cụm mây tích nhỏ trên đỉnh đồi.
Thời gian tan phụ thuộc độ dày lớp sương và cường độ nắng. Lớp mỏng sau một đêm trời quang có thể tan trong vòng một đến hai giờ sau khi mặt trời mọc; lớp dày, nhất là khi trên cao còn có mây che bớt nắng, có thể kéo dài tới gần trưa. Trên mặt hồ, sương thường tồn tại lâu hơn trên đất vì nước ấm lên chậm hơn đất nhiều.
Nhầm lẫn thường gặp khi gọi tên
Nhầm lẫn phổ biến nhất là gọi mọi lớp trắng buổi sáng là “mây”, rồi thắc mắc vì sao hôm trước biển mây đẹp mà hôm sau cùng giờ chỉ thấy trời mù. Thật ra hai hôm đó có thể cùng có một lớp sương; khác ở chỗ hôm sau lớp đó dày hơn, mặt trên cao hơn chỗ đứng, nên người quan sát nằm bên trong lớp sương chứ không nằm trên nó.
Nhầm lẫn thứ hai là nghĩ khói bếp, khói đốt nương hay bụi mù mùa khô cũng là mây. Khói và bụi làm không khí mờ đục, nhưng màu thường ngả xám nâu hoặc vàng, không trắng sáng như giọt nước, và không có mặt trên sắc nét. Cuối mùa khô, khói đốt dọn thực bì có thể bị giữ lại trong thung lũng như một lớp sương đục — đó là khói bị nhốt, không phải biển mây; cơ chế nhốt khói được giải thích ở bài về nghịch nhiệt.
Nhầm lẫn thứ ba là đánh đồng sương với sương muối. Sương muối là băng đá kết trên bề mặt vật thể khi nhiệt độ bề mặt xuống dưới 0 °C, còn sương mù là giọt nước lỏng lơ lửng. Ở vùng hồ Tà Đùng, nhiệt độ ban đêm thông thường không xuống tới mức tạo băng; câu hỏi riêng về sương muối thuộc mục hỏi đáp khác của trang.
Quan sát mây như một người làm khí tượng nghiệp dư
Người muốn hiểu sâu có thể ghi chép đơn giản mỗi sáng: giờ quan sát, lớp trắng nằm ở đâu (đáy thung, mặt hồ, sườn đồi), mặt trên phẳng hay gợn, có chuyển động không, hướng gió ở chỗ đứng, trời đêm trước quang hay có mây, và lúc nào lớp đó bắt đầu tan. Sau vài tuần, những ghi chép ấy cho thấy rõ mối liên hệ giữa đêm quang mây, gió lặng và sương dày.
Có thể đối chiếu với số liệu nhiệt độ và điểm sương trên các ứng dụng thời tiết. Khi khoảng cách giữa nhiệt độ và điểm sương thu hẹp về gần không vào lúc rạng sáng, khả năng có sương rất cao. Một bài khác trong danh mục này giải thích riêng cách đọc điểm sương.
Ghi chép kiểu này không thay được trạm khí tượng, nhưng giúp người sống quanh hồ hiểu quy luật của chính nơi mình ở, điều mà số liệu trung bình của một trạm cách hàng chục cây số không cho thấy. Nhiều hiểu biết về vi khí hậu của các vùng núi trên thế giới bắt đầu từ ghi chép bền bỉ của những người như vậy.
Vì sao biển mây màu trắng, lúc bình minh lại ngả hồng vàng
Giọt nước trong mây và sương có kích thước khoảng vài micromet đến vài chục micromet, lớn hơn bước sóng ánh sáng nhìn thấy nhiều lần. Ở kích thước đó, giọt nước tán xạ mọi màu ánh sáng gần như đều nhau, nên ánh sáng tán xạ ra có màu trắng. Đây là tán xạ Mie, khác với tán xạ Rayleigh của phân tử khí làm bầu trời có màu xanh.
Lúc bình minh, ánh nắng đi xuyên qua một quãng khí quyển rất dài trước khi chạm vào mặt biển mây. Trên quãng đường đó, phần ánh sáng xanh và tím bị tán xạ đi gần hết, phần còn lại ngả đỏ, cam, vàng. Mặt trên của lớp mây phản chiếu chính ánh sáng đã ngả màu ấy, nên trong vài chục phút đầu biển mây có sắc hồng hoặc vàng, rồi trắng dần khi mặt trời lên cao.
Phần bóng của lớp mây, nơi nắng chưa chiếu tới, lại ngả xanh xám vì chỉ nhận ánh sáng khuếch tán từ bầu trời xanh. Sự tương phản giữa mặt nắng hồng và mặt khuất xanh là thứ làm ảnh chụp biển mây lúc sớm có chiều sâu, và nó hoàn toàn giải thích được bằng quang học khí quyển.
Câu hỏi thường gặp
Biển mây ở Tà Đùng có phải là mây thật không?
Có, nhưng phần lớn là sương thung lũng hoặc mây tầng thấp. Về bản chất đó là giọt nước li ti như mọi đám mây. Người đứng trên đồi cao hơn lớp ấy thấy biển mây, người đứng bên trong lớp ấy dưới thung lũng thì thấy sương mù.
Sương mù khác mây ở điểm nào?
Theo quy ước của Tổ chức Khí tượng Thế giới, sương mù là lớp giọt nước lơ lửng sát mặt đất làm tầm nhìn dưới 1 km. Mây là cùng loại giọt nước nhưng tụ trên cao, không chạm đất. Một lớp có thể đổi tên khi nó nhấc lên khỏi mặt đất.
Vì sao mặt trên biển mây lại phẳng?
Vì có lớp nghịch nhiệt ở phía trên: không khí ở đó ấm hơn lớp bên dưới. Không khí lạnh, ẩm bị giữ lại bên dưới, không bốc lên được, nên hơi nước ngưng tụ dồn thành một lớp có mặt trên gần như nằm ngang theo ranh giới nhiệt.
Mây tầng tích là gì và vì sao thấy sau biển mây?
Mây tầng tích là mây thấp xếp thành từng cụm, từng cuộn có khe trời xen giữa. Khi nắng sưởi ấm mặt đất, các dòng khí nhỏ khuấy trộn lớp mây tầng phẳng, làm nó vỡ ra thành từng cụm trước khi tan hẳn.
Lớp mờ đục cuối mùa khô có phải mây không?
Thường là không. Cuối mùa khô, khói đốt thực bì và bụi có thể bị lớp nghịch nhiệt giữ lại trong thung lũng, tạo lớp mờ màu xám nâu hoặc vàng, không trắng sáng và không có mặt trên sắc nét như sương do giọt nước.
Có cách nào biết trước sáng mai có sương dày không?
Có thể ước đoán theo nguyên lý: đêm trời quang, gió lặng, độ ẩm cao và nhiệt độ rạng sáng xuống sát điểm sương thì khả năng sương dày lớn. Đây là xác suất, không phải chắc chắn, vì gió hoặc mây kéo tới trong đêm có thể làm sương không hình thành.