Dưới mặt hồ Tà Đùng vẫn còn nhiều gốc cây, thân cây chết đứng, cành khô và ụ đất của thung lũng cũ, vì khi hồ Đồng Nai 3 tích nước, không phải mọi cây cối trên diện tích lòng hồ đều được dọn sạch, và gỗ ngập trong nước nghèo oxy phân huỷ rất chậm. Những vật này nằm ngay dưới mặt nước ở độ sâu thay đổi theo mùa, có thể làm vướng người bơi, đâm thủng hoặc làm lật thuyền máy chạy nhanh; còn khi nước rút, bãi bùn mịn lộ ra có thể lún sâu như bẫy.
Bài này giải thích vì sao đáy hồ chứa khác đáy hồ tự nhiên, cơ chế bảo quản gỗ dưới nước, các kiểu nguy hiểm và nơi thường gặp. Cấu tạo lòng hồ dưới góc địa mạo có bài riêng trong chuyên mục về hồ; ở đây tập trung vào mối nguy cho người. Địa bàn: hồ Đồng Nai 3, vùng xã Tà Đùng, Lâm Đồng (trước 7/2025 thuộc huyện Đắk Glong, Đắk Nông).
Vì sao đáy hồ chứa còn cây
Trước khi tích nước, lòng hồ của một công trình thủy điện được dọn theo yêu cầu kỹ thuật và môi trường, chủ yếu ở những vùng ảnh hưởng tới vận hành và chất lượng nước. Nhưng một lòng hồ rộng, nhiều đồi, nhiều khe sâu thì việc chặt dọn triệt để mọi gốc cây, bụi rậm là rất khó và tốn kém. Ở nhiều hồ chứa trên thế giới, rừng ngập đứng nguyên sau khi tích nước là cảnh quen thuộc, có hồ còn thấy rõ ngọn cây khô nhô lên khỏi mặt nước hàng chục năm sau.
Gốc cây sau khi chặt vẫn bám rễ trong đất; thân cây chết đứng ở các sườn đồi ngập dần chìm theo mực nước. Cành khô gãy rơi, theo dòng chảy và gió dạt vào các vịnh, kẹt ở chỗ nước nông. Theo thời gian, một phần bị vùi trong bùn, một phần vẫn nhô lên khỏi đáy.
Ở hồ Tà Đùng, có thể thấy những thân cây khô đứng trơ khi mực nước xuống thấp vào cuối mùa khô ở một số vịnh. Đó chỉ là phần nhìn thấy; phần lớn vẫn nằm dưới nước quanh năm ở những độ sâu khác nhau.
Gỗ dưới nước phân huỷ chậm: cơ chế bảo quản tự nhiên
Gỗ phân huỷ chủ yếu nhờ nấm và vi khuẩn hiếu khí — cần oxy. Gỗ để ngoài trời ẩm ướt mục nhanh vì có đủ oxy và nước. Nhưng gỗ ngập hoàn toàn dưới nước, nhất là ở tầng sâu nghèo oxy hoặc vùi trong bùn, gần như không có oxy cho nấm hoạt động. Các khảo cổ học dưới nước đã tìm thấy gỗ tàu đắm, cọc cầu hàng trăm năm vẫn giữ hình dạng vì lý do này.
Hệ quả cho hồ chứa là các gốc cây, thân cây ngập có thể tồn tại rất lâu, cứng chắc, không mục rã trong vài năm như nhiều người tưởng. Chúng chỉ mục nhanh ở phần nằm trong vùng mực nước lên xuống — nơi gỗ luân phiên ướt và khô, có oxy và có nước. Vì vậy ở vùng bán ngập, thân cây thường mục gãy ngang tầm mực nước, để lại những gốc cụt nhọn đứng ngay dưới mặt nước khi hồ đầy.
Những gốc cụt này là loại chướng ngại nguy hiểm nhất cho thuyền máy: chúng không nhô lên để nhìn thấy, mà nằm cách mặt nước vài tấc tới một hai mét — đủ nông để đáy thuyền hay chân vịt va vào.
Bốn kiểu nguy hiểm từ đáy hồ
Thuyền máy va gốc cây. Thuyền chạy nhanh va vào gốc cây ngầm có thể bị thủng đáy, gãy chân vịt, hoặc dừng đột ngột hất người trên thuyền văng ra. Nguy cơ cao nhất ở các vịnh nông, gần bờ, vùng trước đây là rừng hoặc rẫy, và vào những tháng mực nước thấp.
Người bơi vướng cành. Cành cây chìm có nhiều chạc, có thể làm vướng chân, quần áo, dây áo phao của người bơi hoặc lặn. Nước đục không nhìn thấy, người bị vướng hoảng loạn vùng vẫy càng vướng chặt hơn.
Nhảy xuống trúng vật ngầm. Chỗ tưởng sâu có thể có gốc cây hoặc ụ đá ngay dưới mặt nước. Nhảy hoặc lao đầu xuống là nguy cơ chấn thương nặng, như bài về đuối nước đã nói.
Bãi bùn lún. Khi nước rút, lớp bùn mịn lắng đọng nhiều năm ở các vịnh lộ ra. Mặt bùn có thể khô nứt bên trên nhưng bên dưới vẫn nhão. Người hoặc gia súc đi vào có thể lún tới gối, tới đùi, rất khó tự rút chân ra.
Bãi bùn lún hình thành thế nào
Đất đỏ bazan bị xói từ sườn đồi trôi vào hồ dưới dạng hạt rất mịn. Ở chỗ nước tĩnh — các vịnh khuất, cuối các nhánh hồ — hạt mịn lắng xuống thành lớp bùn dày, chứa rất nhiều nước giữa các hạt. Khi mực nước hồ hạ xuống, lớp bùn này lộ ra. Nắng làm khô một lớp vỏ mỏng phía trên, nứt thành ô như mai rùa, nhìn tưởng chắc. Bên dưới, bùn vẫn bão hoà nước, mềm như cháo đặc.
Khi người bước lên, áp lực dồn vào bàn chân làm vỡ lớp vỏ và đẩy chân lún vào khối bùn. Bùn mịn có lực hút lớn quanh chân — mỗi lần cố rút chân lên, khoảng trống bên dưới tạo áp suất thấp kéo chân lại. Người càng vùng vẫy, bùn càng chảy quanh chân và lún sâu hơn.
Ở nhiều hồ chứa, đã có những vụ người và trâu bò bị mắc kẹt trong bùn ven hồ khi nước rút. Nguy hiểm tăng lên nếu người bị kẹt lại ở chỗ mực nước đang lên, hoặc kiệt sức dưới nắng.
Nếu bị lún trong bùn: nguyên tắc chung
Những nguyên tắc dưới đây dựa trên cơ chế vật lý của bùn bão hoà nước và hướng dẫn chung của các tổ chức an toàn ở vùng bãi bồi. Cách tốt nhất vẫn là không bước vào vùng bùn chưa biết.
- Dừng lại ngay khi thấy chân bắt đầu lún, không cố bước tiếp về phía trước.
- Ngả người ra sau hoặc nằm sấp xuống để phân bố trọng lượng ra diện tích rộng hơn, giống như cách đi trên băng mỏng.
- Rút chân từ từ, xoay nhẹ cổ chân để nước và không khí lọt vào quanh chân, phá lực hút, thay vì giật mạnh.
- Tháo bỏ đồ nặng mang trên người.
- Người cứu không bước vào bùn; dùng ván, cành dài, dây, thang đặt nằm trên mặt bùn để người bị kẹt bám và để người cứu bò ra nếu cần.
- Gọi hỗ trợ sớm, nhất là khi người bị kẹt là trẻ em, người già, hoặc khi mực nước đang lên.
Đối với gia súc bị kẹt, việc kéo bằng dây buộc cổ có thể gây chấn thương; người dân ven hồ thường đào bùn quanh chân con vật và lót ván. Đây là việc nên có nhiều người làm cùng.
Nơi và lúc chướng ngại ngầm nguy hiểm nhất
Cuối mùa khô và đầu mùa mưa, khi mực nước hồ ở mức thấp, là thời gian nhiều gốc cây nằm sát mặt nước nhất. Thuyền máy quen chạy một tuyến khi hồ đầy có thể va phải chướng ngại ở chính tuyến đó khi nước xuống. Người lái thuyền lâu năm trên hồ thường nhớ "bản đồ" chướng ngại theo mùa; người lái mới hoặc khách tự thuê thuyền không có trí nhớ đó.
Các vịnh nhỏ, cuối nhánh hồ, vùng gần bờ thoải và những nơi trước đây là rừng hay vườn có mật độ chướng ngại cao. Khoảng hồ giữa, trên lòng sông cũ, thường sâu và thoáng hơn. Mặt nước có gợn sóng bất thường ở một chỗ cố định, rác và bọt tụ lại thành vệt, hoặc có cành khô nhô lên là dấu hiệu có vật ngầm bên dưới.
Ban đêm và lúc sương mù dày, chướng ngại ngầm còn khó thấy hơn. Thuyền máy chạy nhanh trong điều kiện tầm nhìn kém trên vùng nước nhiều gốc cây là sự kết hợp rủi ro cao.
Gốc cây ngầm cũng là nơi sống của cá
Từ góc sinh thái, gốc cây và cành chìm không chỉ là chướng ngại. Chúng tạo ra cấu trúc phức tạp dưới nước — nơi cá con trú ẩn, nơi tảo bám và động vật không xương sống sinh sống, nơi một số loài cá đẻ trứng. Ở nhiều hồ chứa, các nhà quản lý thủy sản còn chủ động thả cành cây, khối cấu trúc xuống nước để tạo nơi cư trú cho cá.
Đó cũng là lý do người câu cá hay tìm đến những vùng nước có gốc cây — và cũng là lý do dây câu, lưới hay mắc vào đó rồi bị bỏ lại. Lưới và dây câu bỏ lại quấn quanh gốc cây ngầm trở thành một loại bẫy thứ hai, cho cả cá, chim lặn và người bơi.
Hiểu được cả hai mặt giúp thấy rằng việc "dọn sạch đáy hồ" không đơn giản là tốt; điều quan trọng là người dùng hồ biết chỗ có chướng ngại để tránh, chạy chậm ở vùng nước nông, và không để lại lưới, dây trên mặt nước.
Đọc mặt hồ trước khi xuống nước
Với người lên thuyền hay xuống nước ở một đoạn bờ lạ, vài thói quen quan sát giúp giảm rủi ro đáng kể. Đứng trên bờ cao nhìn xuống vào giờ nắng chiếu xiên, mặt nước ít phản chiếu, có thể thấy bóng sẫm của gốc cây, ụ đất ở chỗ nước không quá đục. Nước đổi màu từ xanh sẫm sang nâu nhạt thường báo hiệu chỗ nông.
Ở bờ bùn, quan sát dấu chân của người và gia súc: chỗ có dấu chân mới in nông, đều đặn là chỗ người địa phương vẫn đi; chỗ không ai đi, mặt bùn nứt ô to và bóng nước, thường là chỗ lún. Hỏi người dân sống ven hồ về đoạn bờ mình định xuống vẫn là cách nhanh và đáng tin nhất.
Khi chèo kayak hay ván chèo ở vùng nước nông, chèo chậm và quan sát phía trước giúp tránh va đập. Thuyền máy nên giảm tốc độ đáng kể khi vào vịnh, gần bờ và trong những tháng nước thấp.
Ban đêm và người câu ở bờ: hai tình huống dễ quên
Người câu cá đêm ở bờ hồ thường chọn những chỗ có gốc cây ngầm vì cá tụ ở đó. Ban đêm, mép bờ bùn và mép nước khó phân biệt; một bước chân hụt có thể đưa người từ bãi bùn nông xuống chỗ sâu, vướng vào chính đám cành mà người câu đang nhắm tới. Đèn đội đầu chiếu xuống mặt nước chỉ thấy phản chiếu, không thấy đáy.
Người câu đứng lâu trên bãi bùn còn có thể bị lún dần mà không để ý, vì lún chậm theo thời gian khi lớp vỏ khô dưới chân bị nén vỡ. Đến lúc muốn rời đi mới thấy chân đã ngập sâu. Thói quen đứng trên tấm ván, đá chắc hoặc ở bờ đất cứng, có bạn đi cùng và báo cho người nhà nơi mình câu là cách đơn giản để giảm rủi ro.
Với thuyền đi đêm trên hồ, nhiều người lái lâu năm tránh hẳn các vịnh nông và vùng có cây ngập, chỉ chạy trên tuyến lòng sông cũ mà họ thuộc. Người không thuộc tuyến thì tốt nhất không chạy thuyền máy ban đêm.
Câu hỏi thường gặp
Dưới hồ Tà Đùng có còn cây cối không?
Có. Khi hồ tích nước, không phải toàn bộ cây trên lòng hồ được dọn sạch, và gỗ ngập trong nước nghèo oxy phân huỷ rất chậm. Gốc cây, thân cây chết và cành khô vẫn còn ở nhiều vịnh và vùng gần bờ.
Vì sao gỗ dưới nước lâu mục?
Nấm và vi khuẩn làm mục gỗ cần oxy. Gỗ ngập hoàn toàn hoặc vùi trong bùn gần như không có oxy nên phân huỷ rất chậm. Phần gỗ ở vùng mực nước lên xuống mục nhanh hơn vì luân phiên ướt và khô.
Bãi bùn khô nứt ven hồ có đi lên được không?
Không nên. Lớp vỏ khô nứt phía trên có thể che lớp bùn mềm bão hoà nước bên dưới. Người bước lên dễ lún sâu và khó rút chân ra. Nên đi theo lối người địa phương vẫn đi hoặc hỏi trước.
Bị lún trong bùn thì làm gì?
Dừng lại, ngả người ra sau hoặc nằm sấp để phân bố trọng lượng, rút chân từ từ và xoay nhẹ để phá lực hút, bỏ đồ nặng, gọi hỗ trợ. Người cứu không bước vào bùn mà dùng ván, cành dài, dây.
Mùa nào chạy thuyền trên hồ dễ va gốc cây nhất?
Cuối mùa khô và đầu mùa mưa, khi mực nước thấp, nhiều gốc cây nằm sát mặt nước. Thuyền máy nên giảm tốc ở vịnh, gần bờ và trong những tháng này, nhất là khi người lái chưa quen tuyến.
Có nên bơi ở chỗ có cây khô nhô lên khỏi mặt hồ không?
Không nên. Cây khô nhô lên báo hiệu vùng có nhiều thân, cành chìm bên dưới có thể làm vướng chân hoặc gây chấn thương. Nước đục không nhìn thấy chướng ngại nên rủi ro cao hơn.