Dưới hồ Tà Đùng có những sinh vật gì: hỏi đáp về tôm tép, ốc, đỉa, rắn nước, rùa

Ngoài cá, dưới hồ Tà Đùng có cả một quần xã sinh vật nhỏ hơn: động vật phù du và tảo lơ lửng trong nước, ấu trùng chuồn chuồn và nhiều côn trùng nước khác, tôm tép, ốc, trai, giun và đỉa ở đáy và mép nước có cỏ ngập. Còn những câu hay được hỏi như "hồ có rắn nước, rùa, rái cá, cá sấu không" thì phải trả lời thận trọng: rắn nước và rùa là nhóm có thể có ở vùng nước ngọt Tây Nguyên, nhưng chưa có danh lục công bố riêng cho hồ; cá sấu hoang dã thì không có ghi nhận nào ở đây.

Bài này đi qua từng nhóm sinh vật người ta hay hỏi, nói rõ chúng thường sống ở phần nào của hồ, vì sao hồ chứa có những nhóm này nhiều hay ít, và đâu là điều đã biết, đâu là điều còn chờ khảo sát. Cá — loài bản địa sông Đồng Nai và cá thả nuôi — được viết riêng ở danh mục Sinh thái nước và cá hồ; ở đây là phần còn lại của sự sống dưới mặt nước. Địa bàn: hồ Tà Đùng, phần thượng hồ chứa thủy điện Đồng Nai 3, xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng (trước 1/7/2025 thuộc huyện Đắk Glong, tỉnh Đắk Nông).

Hồ Tà Đùng có những nhóm sinh vật nào ngoài cá?

Trả lời ngắn: có ba tầng sống chính — sinh vật lơ lửng trong nước (tảo, động vật phù du), sinh vật đáy và mép nước (ốc, trai, giun, ấu trùng côn trùng, tôm tép), và những động vật lớn hơn sống nửa nước nửa cạn (ếch nhái, rắn nước, rùa, chim nước). Mỗi tầng phụ thuộc vào tầng dưới: tảo nuôi phù du, phù du nuôi cá con và ấu trùng, những con này lại là mồi của cá lớn, rắn, chim.

Ở một hồ chứa, phần lớn sự sống không nằm giữa lòng hồ sâu mà dồn vào hai nơi: lớp nước mặt có ánh sáng, và dải nước nông ven bờ. Tầng nước sâu ít ánh sáng, có thể thiếu ô-xy ở gần đáy vào những tháng nước phân tầng, nên đáy hồ sâu thường nghèo sinh vật. Ngược lại, các vịnh nông, cửa suối và vùng cỏ mới ngập đầu mùa mưa là nơi tập trung tôm tép, ốc, ấu trùng côn trùng — và cũng là nơi người ta dễ bắt gặp chúng nhất.

Một điểm cần biết trước khi đọc các câu trả lời dưới đây: chưa có danh lục động vật không xương sống công bố rộng rãi cho riêng hồ Tà Đùng. Những gì viết ở đây dựa trên hiểu biết chung về hồ chứa nước ngọt nhiệt đới và khu hệ động vật lưu vực sông Đồng Nai; tên loài cụ thể ở hồ cần khảo sát chuyên môn mới khẳng định được.

Trong hồ có tôm, tép, cua không?

Trả lời ngắn: có thể có tôm tép nước ngọt, nhất là ở vùng nước nông có cỏ và cửa suối; cua nước ngọt thì thường sống ở suối đá đổ vào hồ hơn là giữa hồ. Các nhóm tôm nước ngọt phổ biến ở Việt Nam gồm tôm càng (họ Palaemonidae, chi Macrobrachium) và các loài tép nhỏ (họ Atyidae); loài nào có mặt ở hồ Tà Đùng chưa có khảo sát công bố.

Tôm tép ăn mùn bã hữu cơ, tảo bám, xác sinh vật nhỏ, nên chúng tìm tới nơi đáy có lá cỏ mục và vật bám như cành cây chìm. Vùng bán ngập vừa ngập đầu mùa mưa là nơi lý tưởng: cỏ ngập phân huỷ, nhiều thức ăn, nhiều chỗ trốn. Khi nước rút trong mùa khô, tôm tép dồn xuống vùng nước sâu hơn hoặc vào các vũng còn sót, nơi chim lội và cá săn chúng dễ hơn.

Một số loài tôm càng ở lưu vực sông lớn có vòng đời cần đoạn nước lợ cửa sông cho giai đoạn ấu trùng; với những loài như vậy, chuỗi đập trên sông là rào cản tương tự như với cá di cư. Cua nước ngọt thì ngược lại, thường hoàn tất vòng đời trong nước ngọt, đào hang ở bờ suối, khe đá, và hoạt động nhiều về đêm. Lòng hồ có mực nước dao động lớn không phải nơi cua ưa sống lâu dài, nên người ta hay gặp cua ở suối nhánh hơn là ven hồ chính.

Ốc trong hồ: ốc bản địa và ốc bươu vàng

Trả lời ngắn: hồ và ruộng, ao quanh vùng có thể có nhiều loài ốc nước ngọt, trong đó đáng chú ý là ốc bươu vàng — loài gốc Nam Mỹ được xếp vào danh mục loài ngoại lai xâm hại ở Việt Nam; ốc bươu vàng có mặt trong hồ Tà Đùng hay không cần khảo sát xác nhận. Ốc bản địa như ốc vặn, ốc mút, ốc bươu đen sống ở đáy bùn, đá và cây chìm, ăn tảo bám và mùn bã.

Ốc bươu vàng được đưa vào Việt Nam để nuôi làm thực phẩm rồi thoát ra tự nhiên, lan rộng ở ruộng lúa và thủy vực nước tĩnh. Nó ăn mạnh cây non dưới nước, sinh sản nhanh, đẻ những ổ trứng màu hồng tươi bám trên thân cây, cọc, bờ đá ngay trên mặt nước. Nhận biết ổ trứng hồng là cách dễ nhất để biết loài này đang có ở một chỗ. Ở hồ chứa biên độ mực nước lớn như Đồng Nai 3, thực vật thủy sinh ven bờ vốn nghèo, nên tác động của ốc bươu vàng nếu có thường thấy rõ hơn ở ao, ruộng quanh hồ.

Ốc nước ngọt còn có vai trò y tế: một số loài là vật chủ trung gian của ký sinh trùng như sán và giun. Ngành y tế đã nhiều lần cảnh báo các ca bệnh do ăn ốc sống hoặc chưa nấu chín, trong đó có ca viêm màng não do giun ký sinh. Nguyên tắc chung là không ăn ốc sống, tái, và rửa tay sau khi cầm nắm ốc. Phần này chỉ nhắc nguyên tắc; triệu chứng bất thường sau khi ăn cần đến cơ sở y tế.

Hồ Tà Đùng có đỉa không?

Trả lời ngắn: có thể có đỉa nước ở những chỗ nước nông, tĩnh, nhiều cỏ ngập và bùn như vịnh kín, vũng ven bờ, ao ruộng quanh hồ; ở vùng nước sâu, sóng gió giữa hồ thì hiếm gặp. Đỉa nước khác với vắt: vắt là đỉa sống trên cạn trong lớp lá ẩm của rừng, còn đỉa nước sống trong nước.

Đỉa thuộc ngành giun đốt. Không phải loài đỉa nào cũng hút máu người: nhiều loài ăn ốc, giun, ấu trùng côn trùng hoặc hút máu ếch nhái, cá. Những loài hút máu động vật có vú thường chờ ở nơi gia súc và người lội qua — bờ ao, ruộng, mép nước có cỏ. Đỉa cảm nhận rung động, bóng tối và hoá chất từ da để bám vào. Vết đỉa cắn thường chảy máu lâu hơn vết xước bình thường vì nước bọt đỉa có chất chống đông máu.

Đỉa nhiều hay ít phụ thuộc vào mùa: mùa mưa, vùng nước nông mới ngập ấm và nhiều thức ăn, đỉa hoạt động mạnh; mùa khô, nhiều vũng cạn, đỉa vùi mình trong bùn ẩm chờ nước. Khi bị đỉa bám, cách thường được khuyến cáo là gỡ nhẹ phần miệng hút khỏi da thay vì giật mạnh, rửa sạch vết cắn và theo dõi nhiễm trùng. Phần an toàn chi tiết với vắt trong rừng được viết ở danh mục An toàn trước thiên nhiên.

Có rắn nước ở hồ không, có nguy hiểm không?

Trả lời ngắn: rắn sống ven nước là nhóm có thể gặp ở vùng hồ, cửa suối, ruộng ao quanh Tà Đùng; nhiều loài rắn nước ở Việt Nam không có nọc độc nguy hiểm, nhưng người không chuyên không thể phân biệt chắc chắn bằng mắt, nên mọi con rắn đều cần được tránh xa. Chưa có danh lục bò sát công bố riêng cho hồ Tà Đùng.

Rắn ven nước ăn ếch nhái, cá nhỏ, nòng nọc — nên chúng xuất hiện nhiều nơi ếch nhái nhiều: vũng nước đầu mùa mưa, bờ cỏ, ruộng. Chúng bơi giỏi, có thể lặn, và thường trốn dưới đám cỏ, khe đá, gốc cây chìm sát mép nước. Phần lớn rắn tránh người và chỉ cắn khi bị dẫm phải, bị chặn đường lui hoặc bị bắt.

Điều nguy hiểm thường đến từ chính hành vi của người: thò tay vào bụi cỏ, khe đá ven nước, lật đá, cố bắt rắn để xem. Nguyên tắc chung là nhìn kỹ trước khi đặt tay, đặt chân; đi bờ cỏ ban đêm thì soi đèn; gặp rắn thì đứng yên rồi lùi chậm. Bị rắn cắn — dù nghĩ là rắn không độc — cần đến cơ sở y tế ngay, giữ yên chi bị cắn, không rạch, không hút, không đắp lá. Cơ chế và cách xử lý chi tiết thuộc danh mục An toàn trước thiên nhiên.

Có rùa, rái cá, cá sấu ở hồ Tà Đùng không?

Trả lời ngắn: rùa nước ngọt và rái cá là những nhóm từng phân bố rộng ở sông suối Việt Nam nhưng nay suy giảm mạnh, có mặt ở hồ Tà Đùng hay không cần ghi nhận khoa học; cá sấu hoang dã thì không có ghi nhận công bố nào ở hồ. Cả ba nhóm đều là đối tượng của các quy định bảo vệ động vật hoang dã.

Nhiều loài rùa nước ngọt Việt Nam đang bị đe doạ vì săn bắt và buôn bán, có loài nằm trong danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ. Ngược lại, rùa tai đỏ — loài gốc Bắc Mỹ hay được bán làm cảnh và thả phóng sinh — là loài ngoại lai có khả năng xâm hại, cạnh tranh với rùa bản địa. Thấy rùa trên bờ hồ, cách đúng là để yên, không bắt về nuôi, không thả rùa mua ở chợ xuống hồ.

Rái cá là thú ăn cá sống ven sông suối, cần bờ có hang hốc và nguồn cá dồi dào; chúng rất nhạy với săn bắt, lưới và ô nhiễm. Ở Việt Nam, rái cá được các tổ chức bảo tồn xếp vào nhóm bị đe doạ. Với cá sấu, quần thể cá sấu Xiêm được biết đến nhiều nhất ở lưu vực sông Đồng Nai nằm ở vùng đầm lầy thuộc Vườn quốc gia Cát Tiên, cách xa vùng hồ Tà Đùng về phía hạ du, ngăn cách bởi nhiều bậc đập. Lời kể "thấy cá sấu ở hồ Tà Đùng" không có cơ sở khoa học đi kèm, nhiều khả năng là nhầm với khúc gỗ trôi, kỳ đà bơi hoặc rái cá.

Sinh vật nhỏ nhất: phù du và ấu trùng côn trùng nước

Trả lời ngắn: phần đông sinh vật trong hồ nhỏ tới mức phải dùng kính hiển vi hoặc kính lúp mới thấy — tảo đơn bào, luân trùng, các loài giáp xác nhỏ như chân chèo, râu ngành — và chính chúng là nền của mọi chuỗi thức ăn trong hồ. Thêm vào đó là ấu trùng của nhiều côn trùng sống dưới nước trước khi lên cạn.

Tảo phù du dùng ánh sáng để quang hợp ở lớp nước mặt; động vật phù du ăn tảo và vi khuẩn; cá con, tôm tép và ấu trùng côn trùng ăn động vật phù du. Một mẫu nước hồ nhìn trong vắt có thể chứa hàng nghìn sinh vật nhỏ trong mỗi lít. Lượng phù du tăng giảm theo mùa: nhiều khi nước ấm, nhiều nắng, đủ dinh dưỡng; ít khi nước đục phù sa che sáng đầu mùa mưa.

Ấu trùng chuồn chuồn là kẻ săn mồi dưới nước, sống trong hồ nhiều tháng trước khi bò lên cây cỏ ven bờ lột xác thành chuồn chuồn bay. Ấu trùng phù du (côn trùng bộ Phù du, khác với sinh vật phù du), cánh lông, muỗi, ruồi đá cũng sống dưới nước một phần đời. Nhiều nhóm trong số này nhạy với ô nhiễm, nên các nhà sinh thái dùng thành phần ấu trùng côn trùng đáy làm chỉ thị chất lượng nước — một phương pháp quan trắc sinh học được dùng ở nhiều nước. Mùa ấu trùng lên cạn cũng là mùa chim, dơi, cá săn mồi nhiều nhất trên mặt nước.

Các nhóm sinh vật dưới hồ: sống ở đâu, đã biết đến đâu

Bảng tóm tắt các nhóm được hỏi nhiều, nơi chúng thường sống trong một hồ chứa vùng đồi, và mức chắc chắn của thông tin hiện có cho hồ Tà Đùng:

Cột cuối là điểm mấu chốt: "có thể có" không đồng nghĩa với "đã ghi nhận". Khi đọc một bài viết khẳng định hồ Tà Đùng có loài X, nên hỏi ai khảo sát, năm nào, bằng chứng gì.

Thả sinh vật xuống hồ, bắt sinh vật về nuôi: vì sao không nên tuỳ ý

Trả lời ngắn: thả rùa, cá, ốc mua ở chợ xuống hồ có thể đưa loài ngoại lai và mầm bệnh vào hệ sinh thái; bắt rùa, rắn, ốc lạ về nuôi có thể phạm quy định bảo vệ động vật hoang dã và gây hại cho quần thể. Cả hai việc đều nên hỏi cơ quan chuyên môn trước.

Một hồ chứa trẻ như Đồng Nai 3 vẫn đang trong quá trình hình thành quần xã sinh vật ổn định. Mỗi loài lạ thả vào — dù với ý tốt như phóng sinh — có thể ăn trứng, cạnh tranh thức ăn, mang ký sinh trùng mà loài bản địa chưa từng gặp. Ốc bươu vàng, rùa tai đỏ, một số loài cá cảnh là những ví dụ đã được cảnh báo nhiều ở Việt Nam. Phần quy định về loài ngoại lai xâm hại được viết ở danh mục Bảo tồn và quy định.

Chiều ngược lại cũng vậy: bắt sinh vật khỏi hồ để nuôi làm cảnh nghe vô hại, nhưng với những loài vốn đã hiếm như rùa nước ngọt, mỗi cá thể bị lấy đi đều ảnh hưởng tới quần thể. Cách tham gia có ích nhất là quan sát, chụp ảnh kèm thời gian và gửi cho vườn quốc gia hoặc nhóm nghiên cứu — những ghi nhận như vậy góp phần lấp đúng khoảng trống "chưa có danh lục" đã nói ở trên.

Câu hỏi thường gặp

Bơi ở hồ Tà Đùng có bị con gì cắn không?

Ở vùng nước sâu, sóng gió giữa hồ, khả năng bị sinh vật cắn rất thấp. Ở chỗ nước nông, tĩnh, nhiều cỏ có thể có đỉa, và cá nhỏ đôi khi rỉa da. Rủi ro lớn hơn khi bơi ở hồ chứa vẫn là nước sâu, lạnh và vật cản chìm, không phải sinh vật.

Hồ Tà Đùng có cá sấu không?

Không có ghi nhận công bố nào về cá sấu hoang dã ở hồ Tà Đùng. Quần thể cá sấu Xiêm được biết đến ở lưu vực sông Đồng Nai nằm ở vùng đầm lầy thuộc Vườn quốc gia Cát Tiên, xa về phía hạ du và ngăn cách bởi nhiều đập thủy điện.

Ổ trứng màu hồng trên cọc, thân cây ven hồ là gì?

Đó thường là ổ trứng của ốc bươu vàng, loài ốc gốc Nam Mỹ được xếp vào danh mục loài ngoại lai xâm hại ở Việt Nam. Thấy ổ trứng hồng là dấu hiệu loài này đang có mặt ở chỗ đó; không nên mang ốc hay trứng đi nơi khác.

Ăn ốc bắt ở hồ có an toàn không?

Ốc nước ngọt có thể mang ấu trùng ký sinh trùng. Ngành y tế khuyến cáo không ăn ốc sống hoặc tái, phải nấu chín kỹ và rửa tay sau khi cầm nắm ốc. Có biểu hiện bất thường như sốt, đau đầu dữ dội sau khi ăn ốc cần đến cơ sở y tế ngay.

Vì sao đáy hồ sâu ít sinh vật?

Vì tầng nước sâu ít ánh sáng, tảo không quang hợp được, và vào những tháng nước phân tầng, lớp sát đáy có thể thiếu ô-xy do chất hữu cơ phân huỷ. Phần lớn sinh vật trong hồ chứa vì thế tập trung ở lớp nước mặt và dải nước nông ven bờ.

Có danh sách chính thức các loài sống trong hồ Tà Đùng không?

Chưa có danh lục động vật không xương sống, bò sát hay thủy sinh công bố rộng rãi cho riêng hồ Tà Đùng. Nguồn đáng tin khi có là báo cáo điều tra của vườn quốc gia, cơ quan thủy sản và các nhóm nghiên cứu, kèm năm và phương pháp khảo sát.