Vành đất đỏ trơ trụi bao quanh hồ Tà Đùng và các đảo là vùng bán ngập, phần sườn đồi nằm giữa mức nước cao nhất và thấp nhất trong năm. Mỗi năm nó bị ngập vài tháng rồi phơi khô vài tháng, nên cây rừng trên cạn không chịu nổi ngập, còn cây thủy sinh không chịu nổi khô. Kết quả là một dải đất trống, bị sóng và mưa bào mòn liên tục, hiện rõ nhất vào cuối mùa khô.
Dải bờ này là nét nhận diện của hầu hết hồ chứa thủy điện điều tiết năm, và là một trong những vùng biến đổi nhanh nhất của cảnh quan Tà Đùng. Bài này giải thích vì sao nó trơ trụi, những quá trình xói lở diễn ra trên đó, loại cây nào có thể bám được, và vì sao nó quan trọng với chất lượng nước hồ.
Vùng bán ngập là gì, rộng bao nhiêu
Theo nghĩa thủy văn, vùng bán ngập là dải đất có cao độ nằm trong khoảng dao động mặt hồ. Với hồ chứa, khoảng này xấp xỉ từ mực nước dâng bình thường xuống mức nước thấp nhất thường gặp trong năm. Bề rộng của dải đo theo phương ngang tuỳ vào độ dốc sườn: trên sườn dốc, vài mét chênh lệch độ cao chỉ ứng với một dải hẹp; trên sườn thoải hay vùng đáy thung lũng nông, cùng chênh lệch ấy có thể trải ra rất rộng.
Ở Tà Đùng, hai yếu tố cộng lại làm dải này đặc biệt dễ thấy. Thứ nhất, hồ Đồng Nai 3 là hồ điều tiết theo mùa nên biên độ dao động lớn. Thứ hai, đường bờ cực dài và ngoằn ngoèo, nhiều đảo, nhiều vịnh nhánh có đáy thoải. Nhân hai yếu tố, tổng diện tích vùng bán ngập của hồ là một con số lớn, dù chưa thấy số liệu đo đạc công bố. Vào cuối mùa khô, từ trên cao nhìn xuống, hồ như được viền bằng một nét bút đỏ.
Vì sao dải bờ trơ trụi mà không mọc cây
Cây rừng trên các đồi quanh Tà Đùng là cây của đất thoát nước tốt. Khi bị ngập, rễ cây thiếu oxy, các mô rễ chết dần, cây không hút được nước và dinh dưỡng dù đang đứng trong nước. Phần lớn loài cây rừng chết nếu bị ngập liên tục trong nhiều tuần. Ở vùng bán ngập, ngập kéo dài hàng tháng mỗi năm, nên cây gỗ cũ chết sạch sau vài năm đầu tích nước, để lại những gốc và thân cây xám.
Ngược lại, thực vật thủy sinh, như các loài rong hay cỏ nước, cần ngập thường xuyên. Khi mặt hồ hạ, chúng bị phơi khô dưới nắng gắt cao nguyên trong nhiều tháng và chết. Thời điểm ngập – khô của hồ chứa lại đi ngược nhịp tự nhiên của nhiều loài ven sông: nước cao vào cuối mùa mưa và đầu mùa khô, nước thấp vào đầu mùa mưa, đúng lúc cây ven sông thường nảy mầm. Kẹp giữa hai yêu cầu trái ngược, dải bờ trở thành vùng ít loài nào sống nổi lâu dài.
Thêm vào đó, lớp đất mặt giàu mùn của sườn đồi cũ bị sóng cuốn trôi trong vài năm đầu, để lộ lớp đất đỏ sâu hơn nghèo hữu cơ, chặt, nứt nẻ khi khô. Hạt giống rơi xuống đó khó nảy mầm, cây non khó bám rễ trước khi nước dâng lại.
Các quá trình xói lở trên dải bờ
Sóng đập vào bờ. Gió thổi trên mặt hồ rộng sinh sóng; độ dài quãng gió thổi qua mặt nước càng lớn, sóng càng cao. Sóng đánh liên tục vào một độ cao cố định khi mặt hồ đứng yên vài tuần, khoét thành một bậc lõm hoặc vách nhỏ dưới chân sườn. Khi mặt hồ hạ, bậc này lộ ra như một bậc thang đất.
Mưa xói trên đất trống. Khi dải bờ lộ ra vào đầu mùa mưa, đất trống không có tán cây che, giọt mưa lớn đập thẳng xuống bề mặt, tách hạt đất ra rồi dòng chảy mặt cuốn xuống hồ. Trên sườn dốc, dòng chảy tập trung thành rãnh, rãnh sâu dần thành mương xói.
Sạt trượt khi nước rút nhanh. Khi mặt hồ đứng cao lâu, đất ven bờ ngấm đầy nước. Nếu mặt hồ hạ nhanh, nước trong đất không kịp thoát ra, áp lực nước trong lỗ rỗng đẩy khối đất ra phía hồ. Kỹ sư địa kỹ thuật gọi đây là trường hợp mực nước rút nhanh, một trong những điều kiện bất lợi nhất cho ổn định mái dốc ven hồ chứa.
Co ngót và nứt nẻ. Đất đỏ giàu sét co lại khi khô, tạo khe nứt. Mưa đầu mùa chảy vào khe nứt, làm mềm đất bên dưới, tạo điều kiện cho trượt nông và cho dòng chảy cuốn đất.
Dải bờ ảnh hưởng gì đến nước hồ
Mỗi lần mặt hồ dâng lại, nó phủ lên một dải đất vừa phơi khô nhiều tháng, nơi có cỏ dại mọc tạm, phân của gia súc chăn thả, lá cây rụng và đất tơi do nứt nẻ. Nước hoà tan một phần chất dinh dưỡng và chất hữu cơ từ dải này, đồng thời cuốn theo đất mịn. Đó là lý do nước ở các vịnh nông thường đục hơn vào thời kỳ hồ dâng, nhất là sau những trận mưa lớn đầu mùa.
Các nghiên cứu về hồ chứa ở nhiều nơi cho thấy vùng bán ngập là một nguồn quan trọng đưa dinh dưỡng và bùn cát vào hồ, góp phần vào hiện tượng tảo phát triển mạnh ở vịnh kín và vào bồi lắng. Mức độ ảnh hưởng cụ thể ở hồ Đồng Nai 3 cần số liệu quan trắc; nguyên lý thì rõ: dải bờ càng trơ trụi và bị xáo trộn, nước hồ càng nhận nhiều đất và dinh dưỡng mỗi mùa. Phần sinh thái của hiện tượng này được bàn trong chuyên mục Sinh thái nước và cá hồ.
Cây nào có thể bám được dải bờ
Không phải toàn bộ dải bờ đều trơ trụi. Phần cao nhất, chỉ bị ngập vài tuần mỗi năm hoặc không năm nào cũng ngập, thường có cỏ và cây bụi chịu ngập ngắn bám được. Phần thấp nhất, ngập gần quanh năm, đôi khi có cỏ nước và rong. Dải giữa, ngập rồi khô kéo dài, là phần khó nhất.
Ở các hồ chứa khác trong nước và trên thế giới, người ta đã thử phủ xanh vùng bán ngập bằng những loài vừa chịu ngập vừa chịu khô, thường chọn trong các loài cây ven sông bản địa của chính lưu vực, vì chúng đã quen với nhịp lũ – cạn. Kết quả phụ thuộc rất nhiều vào thời gian ngập thực tế mỗi năm. Với hồ Tà Đùng, đây là đề tài còn cần nghiên cứu tại chỗ; điều chắc chắn hơn là việc giữ thảm thực vật ở ngay phía trên vạch nước cao nhất có tác dụng lớn trong việc hãm đất trôi xuống dải bờ và xuống hồ.
Một chú ý cho người ven hồ: trồng cây ăn trái hay cây công nghiệp trên dải bờ khi nước rút là canh bạc với mực nước năm sau, và việc canh tác trong phạm vi hành lang bảo vệ hồ chứa còn chịu quy định riêng của pháp luật về tài nguyên nước và an toàn đập, hồ chứa.
Vùng bán ngập hồ chứa khác bãi bồi ven sông tự nhiên thế nào
Thoạt nhìn, vùng bán ngập hồ chứa giống bãi bồi ven sông: cả hai đều bị ngập theo mùa. Nhưng khác biệt rất căn bản. Bãi bồi tự nhiên ngập vào mùa lũ, thường ngắn, nước chảy mang phù sa bồi đắp, rồi rút vào mùa khô; nhịp ấy lặp lại hàng nghìn năm nên thực vật và động vật ven sông đã thích nghi, nhiều loài cây còn cần lũ để phát tán hạt. Bãi bồi vì thế là một trong những vùng giàu sinh vật nhất của cảnh quan.
Vùng bán ngập hồ chứa thì ngập bằng nước tĩnh, có khi kéo dài nhiều tháng, nhịp ngập lệch so với mùa sinh trưởng của cây, lại bị sóng bào mòn thay vì được phù sa bồi. Nó cũng còn quá trẻ để hệ sinh vật kịp thích nghi. Vì vậy, dù về hình thức là đất ngập theo mùa, về chức năng sinh thái nó nghèo hơn bãi bồi rất nhiều. Hiểu sự khác biệt này giúp tránh những so sánh dễ dãi kiểu "hồ chứa tạo thêm đất ngập nước", một nhận định chỉ đúng một phần.
Sinh vật nào tận dụng được dải bờ
Dù nghèo cây, dải bờ không hoàn toàn vắng sự sống. Khi nước vừa rút, bãi bùn mới lộ ở đầu các vịnh nông là nơi kiếm ăn của một số loài chim nước và chim lội, chúng mổ ấu trùng, ốc và cá nhỏ mắc lại trong vũng. Khi nước vừa dâng, mép nước mới ngập cỏ dại là nơi một số loài cá tìm vào kiếm ăn và có thể đẻ trứng, vì đó là vùng nước nông, ấm, nhiều mồi.
Cỏ dại mọc nhanh trên dải đất lộ trong mùa khô, như một số loài cỏ một năm, tạo ra thảm xanh mỏng manh trước khi bị ngập lại. Gia súc của người dân hay được thả xuống đây gặm cỏ. Những hoạt động đó làm dải bờ thêm xáo trộn, nhưng cũng cho thấy vùng bán ngập là một không gian được dùng thật, không phải đất bỏ không. Việc quản lý nó cần cân nhắc cả hai mặt.
Dải bờ như một cuốn sổ ghi mực nước
Nhìn kỹ một sườn đảo vào cuối mùa khô, anh chị sẽ thấy dải bờ không đồng nhất. Có những vạch ngang mờ, những bậc lõm nhỏ, những dải màu đất hơi khác nhau. Mỗi vạch thường ứng với một thời kỳ mặt hồ đứng yên khá lâu, đủ để sóng khoét hoặc để bùn mịn bám lại. Vạch trên cùng, nơi đất đỏ chạm cỏ và cây, ghi lại mức nước cao nhất những năm gần đây.
Các nhà địa mạo dùng chính những dấu vết như vậy để dựng lại lịch sử mực nước của hồ tự nhiên qua hàng nghìn năm. Ở một hồ chứa còn trẻ như Tà Đùng, cuốn sổ mới chỉ có hơn chục trang, nhưng đọc được nó thì một buổi đứng bên bờ trở nên thú vị hơn nhiều. Chỉ nên đọc từ chỗ đất chắc; dải bờ mới lộ ra thường mềm, nứt và có thể sụt dưới chân.
Người thích ghi chép có thể chụp ảnh cùng một sườn đảo từ cùng một chỗ đứng vào mỗi cuối mùa khô. Sau vài năm, loạt ảnh cho thấy dải bờ rộng ra hay hẹp lại, bậc xói lùi vào bao nhiêu, cây ở mép trên còn hay đã đổ. Đó là kiểu quan trắc đơn giản mà các nhóm nghiên cứu cộng đồng ở nhiều nước vẫn dùng để theo dõi bờ hồ chứa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bờ hồ Tà Đùng màu đỏ?
Vì dải bờ là đất phong hoá từ đá bazan và đá nền của vùng đồi, giàu oxit sắt nên có màu đỏ đến nâu đỏ. Khi lớp mùn mặt bị sóng và mưa cuốn đi và không còn cây che, màu đỏ của đất lộ ra rõ, nhất là vào cuối mùa khô khi mặt hồ thấp.
Dải bờ bán ngập có nguy hiểm không?
Có những rủi ro cần biết: đất mới lộ thường mềm, có chỗ lún bùn; mép bậc xói có thể sụt; khi mực nước hạ nhanh, sườn ven hồ dễ trượt hơn. Không nên đi sát mép nước trên dải đất mới lộ, nhất là sau mưa.
Có thể trồng cây trên dải bờ để chống xói không?
Về nguyên lý có thể, nếu chọn đúng loài vừa chịu ngập vừa chịu khô và phù hợp thời gian ngập thực tế. Tuy nhiên dải bờ nằm trong phạm vi bảo vệ hồ chứa, việc trồng và canh tác chịu quy định riêng, nên cần hỏi cơ quan quản lý trước.
Dải bờ có làm bẩn nước hồ không?
Dải bờ là một nguồn đưa đất mịn, chất hữu cơ và dinh dưỡng vào hồ mỗi khi nước dâng, nhất là khi có chăn thả hay rác trên đó. Đây là một trong các lý do nước ở vịnh nông đục hơn vào đầu mùa nước lên.
Vì sao có những gốc cây xám đứng trong dải bờ?
Đó là cây rừng cũ của thung lũng, chết sau khi bị ngập nhiều mùa. Phần thân và gốc phân huỷ rất chậm vì luân phiên ngập và khô, nên có thể tồn tại nhiều năm sau khi hồ tích nước.