Đất đỏ ở vùng Tà Đùng chủ yếu là đất phong hoá từ đá bazan — loại đá hình thành khi dung nham của các đợt phun trào núi lửa cổ trên cao nguyên nguội đông lại. Trong khí hậu nóng ẩm, qua thời gian rất dài, bazan bị phân huỷ thành lớp đất dày giàu ô-xít sắt và nhôm, và chính ô-xít sắt cho đất màu đỏ. Vùng này không có núi lửa đang hoạt động; các núi lửa của Tây Nguyên đều đã tắt từ lâu.
Câu hỏi về đất đá Tà Đùng thường gom thành một chùm: đất đỏ ở đâu ra, có phải đất núi lửa không, Tà Đùng có núi lửa không, đá đen ở suối là đá gì, đá trên đảo hồ là gì, có liên quan gì tới Công viên địa chất Đắk Nông. Bài này trả lời từng câu ở mức người không chuyên đọc hiểu được; phần địa chất học chi tiết thuộc danh mục Địa hình và địa chất.
Vì sao đất ở Tà Đùng màu đỏ?
Trả lời ngắn: vì đất chứa nhiều ô-xít sắt — chất tạo ra màu gỉ sét — sinh ra khi các khoáng vật chứa sắt trong đá bazan bị phong hoá trong môi trường nóng, ẩm, thoáng khí. Đá bazan vốn giàu sắt và magiê; khi phân huỷ, sắt bị ô-xy hoá và tích lại trong đất dưới dạng các khoáng vật màu đỏ, nâu đỏ.
Ở vùng nhiệt đới mưa nhiều, nước mưa thấm qua đất liên tục cuốn trôi dần các chất dễ tan như canxi, magiê, kali, trong khi sắt và nhôm ít tan nên ở lại và tích luỹ. Quá trình kéo dài rất lâu tạo ra loại đất mà các nhà thổ nhưỡng xếp vào nhóm đất ferralit — "ferr" chỉ sắt, "al" chỉ nhôm. Đất đỏ bazan của Tây Nguyên là một ví dụ điển hình.
Màu đỏ đậm hay nhạt, ngả nâu hay ngả vàng còn tuỳ mức độ ẩm của đất: đất thoát nước tốt, nhiều ô-xy thì đỏ tươi; đất hay đọng nước thì ngả vàng, xám vì sắt ở dạng khác. Đó là lý do ở chỗ trũng ven suối, đất thường không đỏ như trên đỉnh đồi.
Đất đỏ bazan có phải là "đất núi lửa" không?
Trả lời ngắn: có, theo nghĩa nó phát sinh từ đá núi lửa (bazan), nhưng không phải tro núi lửa mới phun ra; đất đỏ bazan là sản phẩm phong hoá rất lâu sau khi dung nham đã nguội. Nói "đất núi lửa" dễ gây hình dung về những núi lửa đang phun khói, trong khi các đợt phun trào ở Tây Nguyên đã kết thúc từ thời địa chất xa xưa.
Theo các tài liệu địa chất về Tây Nguyên, nhiều cao nguyên ở đây — trong đó có các cao nguyên vùng Đắk Nông, Di Linh — được phủ bởi những lớp bazan trào ra theo nhiều đợt trong vài triệu năm gần đây — rất gần nếu tính theo thang thời gian địa chất —, từ những núi lửa và khe nứt. Dung nham bazan loãng, chảy tràn rộng, nguội thành lớp đá phủ phẳng — đó là lý do vùng bazan thường có mặt cao nguyên tương đối bằng, đồi bát úp thoải.
Lớp đất đỏ có thể dày nhiều mét trên nền bazan. Ở những vết cắt đường, vách bờ hồ, đôi khi thấy rõ trình tự: trên cùng là đất đỏ, xuống dưới là lớp đá phong hoá dở dang còn giữ hình khối, sâu hơn nữa là đá bazan còn tươi màu xám đen.
Tà Đùng có núi lửa không?
Trả lời ngắn: không có núi lửa đang hoạt động ở Tà Đùng hay cả Tây Nguyên; dấu vết núi lửa ở Tây Nguyên là của các núi lửa đã tắt, và chưa có tài liệu công bố rộng rãi nào xác định một miệng núi lửa cụ thể ngay trong vùng hồ Tà Đùng. Bazan quanh vùng có thể đã trào ra từ những trung tâm phun trào ở xa và chảy tràn tới.
Ở Tây Nguyên có một số miệng núi lửa cổ còn giữ được hình dạng và được biết đến rộng rãi, như núi lửa Chư Đăng Ya ở Gia Lai. Vùng Công viên địa chất Đắk Nông — được UNESCO công nhận là công viên địa chất toàn cầu năm 2020 — nổi tiếng với hệ thống hang động trong đá bazan và các dấu tích núi lửa ở khu vực Krông Nô. Các dấu tích này cho thấy hoạt động núi lửa từng mạnh ở vùng cao nguyên này.
Về việc vùng hồ Tà Đùng có nằm trong ranh giới Công viên địa chất Đắk Nông hay không, bài này không khẳng định khi chưa đối chiếu được bản đồ ranh giới chính thức; điều chắc là Tà Đùng nằm trên cùng vùng cao nguyên bazan, lân cận vùng công viên địa chất.
Đá đen ở suối và thác là đá gì?
Trả lời ngắn: phần lớn là đá bazan còn tươi, màu xám đen, hạt mịn, nặng; lòng suối là nơi dòng nước đã bóc hết lớp đất đỏ phía trên, để lộ đá gốc. Bề mặt đá có thể sẫm hơn nữa vì phủ một lớp rêu, tảo mỏng hoặc lớp gỉ sắt – mangan do nước chảy lâu ngày.
Bazan đôi khi có nhiều lỗ nhỏ li ti — dấu vết của bọt khí trong dung nham khi đông lại. Ở một số nơi, khối bazan nguội tạo thành những cột đá nhiều cạnh xếp sát nhau, gọi là cột bazan, do đá co lại khi nguội và nứt theo dạng lưới. Cấu trúc cột và các khe nứt trong đá bazan là một lý do suối Tây Nguyên có nhiều bậc thác: nước khoét theo khe nứt, đá vỡ theo từng khối.
Câu hỏi "vì sao đá suối trơn, vì sao có hố tròn trong lòng đá" có bài riêng ở danh mục Thác, suối và đồi. Ở đây chỉ cần nhớ: đá đen ở suối là phần "xương" của cao nguyên, còn đất đỏ trên đồi là phần "thịt" đã bị thời tiết biến đổi.
Đá trên các đảo hồ Tà Đùng là đá gì?
Trả lời ngắn: các đảo là đỉnh đồi cũ nên chủ yếu được phủ đất đỏ phong hoá; đá lộ ra ở bờ đảo thường là đá bazan phong hoá, các khối đá lăn hoặc đá nền cổ hơn nằm dưới lớp bazan — loại cụ thể ở từng đảo cần khảo sát địa chất. Dải bờ đất đỏ lộ ra mùa khô là nơi dễ thấy các lớp này nhất.
Theo các tài liệu địa chất khu vực, bên dưới lớp bazan của cao nguyên phía nam còn có các đá nền cổ hơn như đá trầm tích, đá biến chất và đá xâm nhập. Ở những nơi lớp bazan mỏng hoặc đã bị bào mòn — như sườn thung lũng sông Đồng Nai, nơi sông đã khoét sâu — đá nền có thể lộ ra. Vì hồ chứa ngập chính thung lũng sông, bờ hồ và chân đảo có thể là nơi gặp cả bazan lẫn đá nền.
Một loại "đá" khác hay gặp trên đồi Tây Nguyên là đá ong — lớp đất giàu sắt bị cứng lại thành tảng xốp màu nâu đỏ có nhiều lỗ. Đá ong hình thành trong đất qua quá trình tích tụ sắt và khô – ướt lặp lại, không phải đá núi lửa trực tiếp. Muốn biết chắc một tảng đá là gì, cần người có chuyên môn xem tận nơi.
Hiểu lầm thường gặp về đất đá Tà Đùng
"Đất đỏ là đất màu mỡ nhất." Đất đỏ bazan có cấu trúc tốt, giữ nước khá, phù hợp nhiều cây lâu năm, nhưng sau phong hoá lâu dài thường chua và nghèo một số chất dễ tan. Màu mỡ hay không còn tuỳ cách quản lý đất — phần này thuộc nông nghiệp, không bàn ở đây.
"Có đá bazan là gần núi lửa." Dung nham bazan loãng có thể chảy rất xa từ nơi phun trào. Có bazan dưới chân không có nghĩa miệng núi lửa ở gần.
"Núi lửa Tây Nguyên có thể phun lại bất cứ lúc nào." Các núi lửa ở Tây Nguyên được giới địa chất xem là đã tắt; không có dấu hiệu hoạt động núi lửa hiện nay được công bố.
"Đất đỏ không sạt vì đã cứng." Đất đỏ phong hoá dày khi bão hoà nước sau mưa dài có thể trượt trên lớp đá phía dưới, nhất là ở sườn dốc bị cắt xén. Đây là cơ chế sạt lở thường gặp trên vùng đất đỏ đồi dốc.
"Đá đen nào cũng là bazan." Một số đá biến chất, đá phiến cũng có màu sẫm. Nhận dạng đá cần nhìn hạt, độ cứng, cấu trúc; màu sắc thôi là chưa đủ.
Vì sao đất đỏ dính, trơn khi ướt mà bụi mù khi khô?
Trả lời ngắn: vì đất đỏ bazan chứa nhiều hạt sét rất mịn; khi ướt, các hạt này ngậm nước, trượt lên nhau thành lớp bùn dẻo, trơn; khi khô, chúng tách rời thành bụi mịn dễ bay. Đây là tính chất vật lý của đất giàu sét, không riêng gì Tà Đùng.
Hạt sét nhỏ hơn hạt cát hàng trăm lần, có bề mặt rộng giữ nước và dính vào nhau. Mùa mưa, đường đất đỏ trở thành lớp bùn bám chặt bánh xe và giày, rất trơn trên dốc. Mùa khô, xe chạy qua cày lớp đất mặt thành bụi đỏ, phủ lên lá cây ven đường thành lớp màu gạch — dấu hiệu dễ thấy của mùa khô ở vùng đất đỏ.
Tuy nhiên, đất đỏ bazan ở trạng thái tự nhiên dưới tán cây lại có cấu trúc tơi xốp, nhiều lỗ hổng, thấm nước tốt, vì các hạt sét gắn với nhau thành những viên đất nhỏ nhờ ô-xít sắt và chất hữu cơ. Chỉ khi bị nén, cày xới hoặc mất lớp phủ, cấu trúc này mới bị phá và đất trở nên dính, trơn, dễ xói. Đó là lý do đường đất mới mở khác hẳn đất dưới rừng.
Bờ hồ Tà Đùng có cát không, cát và sỏi từ đâu ra?
Trả lời ngắn: có ở một số chỗ, chủ yếu ở cửa suối và những bãi bờ thoải; cát và sỏi do suối mang xuống từ đá bị phong hoá, hoặc là mảnh vụn còn lại khi sóng hồ rửa trôi phần sét mịn của đất bờ. Hồ Tà Đùng không có bãi cát dài kiểu bờ biển.
Đá bazan khi phong hoá chủ yếu cho sét, ít cát thạch anh; vì vậy vùng bazan thường thiếu cát. Cát và sỏi ở bờ hồ có thể đến từ đá nền cổ hơn lộ ra ở thung lũng sông, từ đá ong vỡ vụn, hoặc từ các mảnh bazan cứng chưa phong hoá hết. Ở những chỗ sóng đánh liên tục vào bờ, hạt sét mịn bị cuốn đi, để lại lớp sỏi sạn thô hơn — hiện tượng chọn lọc hạt theo kích thước mà các nhà địa mạo gặp ở mọi bờ nước.
Ở cửa suối, dòng chảy chậm lại khi gặp nước hồ, thả các hạt nặng trước — sỏi, cát — rồi mới tới bùn mịn xa hơn. Theo thời gian, cửa suối có thể hình thành những bãi bồi nhỏ, thay đổi theo mỗi mùa lũ.
Câu hỏi thường gặp
Đá bazan ở Tây Nguyên hình thành khi nào?
Theo các tài liệu địa chất, bazan Tây Nguyên hình thành qua nhiều đợt phun trào, phần lớn trong vài triệu năm gần đây; mỗi khu vực có niên đại khác nhau. Niên đại cụ thể của bazan quanh Tà Đùng cần tài liệu nghiên cứu khu vực.
Công viên địa chất Đắk Nông được công nhận năm nào?
Công viên địa chất Đắk Nông được UNESCO công nhận là công viên địa chất toàn cầu vào năm 2020. Sau sắp xếp địa giới từ 1/7/2025, phần đất Đắk Nông cũ thuộc tỉnh Lâm Đồng; tên gọi và cách quản lý công viên địa chất nên theo thông tin chính thức hiện hành.
Có hang núi lửa ở gần hồ Tà Đùng không?
Hệ thống hang trong đá bazan đã được nghiên cứu ở khu vực Krông Nô thuộc vùng công viên địa chất. Ở vùng hồ Tà Đùng chưa có tài liệu công bố rộng rãi về hang núi lửa; không nên suy đoán hay tự tìm vào những hốc đất đá không rõ.
Đất đỏ ở Tà Đùng sâu bao nhiêu?
Độ dày tầng đất thay đổi theo địa hình: đỉnh đồi thoải thường có đất dày, sườn dốc và gần suối mỏng hơn vì bị xói. Muốn biết chính xác ở một điểm cần khoan khảo sát. Không có con số chung cho cả vùng.
Vì sao nước hồ đầu mùa mưa có màu đỏ đục?
Vì nước mưa cuốn các hạt đất đỏ mịn từ sườn đồi, đường đất và dải bờ hồ xuống hồ. Hạt sét rất mịn lơ lửng lâu mới lắng, làm nước đục màu nâu đỏ ở cửa suối và vịnh nhỏ. Khi dòng chảy ổn định, đất lắng dần và nước trong lại.