Tà Đùng không có tuyết, và mặt hồ không bao giờ đóng băng: ở vĩ độ khoảng 12 độ Bắc và độ cao vùng hồ vài trăm mét, nhiệt độ không khí không xuống tới mức cần thiết. Sương muối — lớp tinh thể băng mỏng đọng trên lá cỏ — là hiện tượng hiếm ở cao nguyên phía nam, chưa có ghi nhận công bố cho vùng hồ Tà Đùng. Hiện tượng "băng" duy nhất người ở đây có thể gặp là mưa đá trong những cơn giông mạnh.
Những câu hỏi "Tà Đùng có tuyết không", "có băng giá không" thường xuất phát từ ảnh biển mây trắng xoá hoặc từ cảm giác đêm rất lạnh. Bài này trả lời từng câu, giải thích điều kiện vật lý của tuyết, sương muối, băng giá và mưa đá, rồi đặt Tà Đùng vào đúng vị trí của nó trên bức tranh khí hậu Việt Nam.
Tà Đùng có bao giờ có tuyết không?
Trả lời ngắn: không. Không có ghi nhận đáng tin nào về tuyết rơi ở vùng Tà Đùng hay cao nguyên phía nam nói chung. Tuyết chỉ rơi tới mặt đất khi nhiệt độ từ mây xuống tới sát mặt đất đủ thấp — thường quanh hoặc dưới 0 °C ở lớp gần mặt đất — để bông tuyết không tan trên đường rơi. Ở Tà Đùng, nhiệt độ không khí ở vùng hồ và đồi dân cư không xuống tới mức đó.
Ở Việt Nam, tuyết thỉnh thoảng được ghi nhận ở vài đỉnh núi cao phía bắc như vùng Sa Pa, Mẫu Sơn trong những đợt không khí lạnh rất mạnh. Những nơi đó nằm ở vĩ độ cao hơn nhiều và chịu trực tiếp các khối không khí lạnh từ lục địa phương bắc tràn xuống. Cao nguyên phía nam gần xích đạo hơn, không khí lạnh khi tràn xuống tới đây đã bị biến tính, ấm lên đáng kể.
Những ảnh "Tà Đùng trắng xoá" thường là biển mây hoặc sương mù thung lũng chụp từ trên đồi, đôi khi là ảnh đã chỉnh màu. Lớp trắng ấy là hàng tỉ giọt nước li ti, không phải băng tuyết.
Sương muối là gì và Tà Đùng có sương muối không?
Trả lời ngắn: sương muối là lớp tinh thể băng hình thành trực tiếp từ hơi nước trên bề mặt lá, cỏ, mái nhà khi bề mặt đó lạnh xuống dưới 0 °C trong đêm quang, lặng gió; ở vùng hồ Tà Đùng chưa có ghi nhận công bố về sương muối. Ở một số thung lũng cao của Lâm Đồng cũ quanh Đà Lạt, sương muối đã được ghi nhận vào những đêm lạnh nhất của mùa khô.
Điểm đáng chú ý là sương muối có thể xuất hiện khi nhiệt độ không khí đo ở độ cao trạm khí tượng (khoảng hai mét) vẫn trên 0 °C. Lý do: trong đêm quang, mặt cỏ và lá toả nhiệt mạnh, lạnh hơn không khí phía trên vài độ. Không khí lạnh nặng còn trôi xuống đọng ở đáy thung lũng. Vì vậy sương muối hay gặp ở đáy thung lũng kín gió, ruộng trũng, chứ không phải đỉnh đồi.
Vùng hồ Tà Đùng có một yếu tố ngược lại: mặt hồ rộng giữ nhiệt tốt, ban đêm toả hơi ấm và hơi nước, làm vùng ven hồ khó lạnh tới mức đóng băng bề mặt. Ở các sườn núi cao gần 2.000 m trong vườn quốc gia, về nguyên lý những đêm rất lạnh có thể có, nhưng không có trạm đo để khẳng định.
Mặt hồ Tà Đùng có bao giờ đóng băng không?
Trả lời ngắn: không. Nước hồ ở vùng nhiệt đới như Tà Đùng quanh năm ấm hơn nhiều so với điểm đóng băng; ngay cả đêm lạnh nhất, nước mặt hồ vẫn ấm hơn không khí. Đó cũng là lý do sáng sớm mùa khô thấy hơi nước bốc lên như khói trên mặt hồ: nước ấm gặp không khí lạnh.
Nước có nhiệt dung riêng rất lớn — cần nhiều năng lượng để làm nóng và cũng mất nhiều thời gian để nguội. Một hồ lớn tích nhiệt suốt ban ngày và suốt mùa nắng, rồi toả ra chậm. Muốn mặt hồ đóng băng, không khí phải lạnh dưới 0 °C liên tục nhiều ngày, như ở vùng ôn đới. Điều đó không bao giờ xảy ra ở Tà Đùng.
Tuy nhiên, nước sâu của hồ lại lạnh hơn nước mặt, vì nước lạnh nặng hơn chìm xuống đáy và ít được nắng sưởi. Người bơi có thể cảm thấy chân chạm vào lớp nước lạnh đột ngột khi xuống sâu — một rủi ro được viết ở danh mục an toàn, và là lý do "hồ không đóng băng" không có nghĩa "nước hồ ấm".
Tà Đùng có mưa đá không?
Trả lời ngắn: có thể có. Mưa đá hình thành trong những đám mây giông phát triển mạnh, mà giông thì Tây Nguyên có nhiều, nhất là thời kỳ chuyển mùa và đầu mùa mưa; báo chí đã nhiều lần đưa tin mưa đá ở các tỉnh Tây Nguyên. Mưa đá ở vùng hồ Tà Đùng, nếu có, thường diễn ra ngắn, hạt nhỏ, đi kèm giông, gió giật và sét.
Trong mây vũ tích, các dòng thăng mạnh đưa giọt nước lên những tầng rất cao, nơi nhiệt độ dưới 0 °C ngay cả ở vùng nhiệt đới. Giọt nước đóng băng thành hạt, bị dòng thăng tung lên hạ xuống nhiều lần, mỗi lần bọc thêm một lớp băng, tới khi đủ nặng thì rơi xuống. Hạt đá không kịp tan hết trên đường rơi thì chạm đất thành mưa đá. Vì vậy "băng" có thể rơi xuống một vùng mà nhiệt độ mặt đất lúc ấy vẫn trên 20 °C.
Thời điểm dễ có mưa đá là những buổi chiều nóng ẩm khi không khí bất ổn định mạnh — điều kiện thường gặp ở đầu mùa mưa trên cao nguyên. Mưa đá có thể làm dập lá, rụng hoa quả trên vườn; với người ngoài trời, nguy hiểm lớn hơn thường là sét và gió giật đi cùng cơn giông.
Bốn hiện tượng "băng" và khả năng gặp ở Tà Đùng
Bảng so sánh điều kiện hình thành và mức độ có thể gặp ở vùng hồ Tà Đùng, theo nguyên lý khí tượng học:
| Hiện tượng | Điều kiện chính | Ở Tà Đùng |
|---|---|---|
| Tuyết | Không khí từ mây tới mặt đất quanh hoặc dưới 0 °C | Không có ghi nhận; điều kiện không đạt |
| Sương muối | Bề mặt lá cỏ lạnh dưới 0 °C trong đêm quang, lặng gió | Chưa có ghi nhận công bố ở vùng hồ; hiếm ở cao nguyên phía nam |
| Băng trên mặt nước | Không khí dưới 0 °C nhiều ngày liên tục | Không bao giờ |
| Mưa đá | Mây giông phát triển mạnh, dòng thăng lớn | Có thể có trong giông, nhất là chuyển mùa |
Nhìn bảng sẽ thấy mưa đá là hiện tượng duy nhất không cần mặt đất lạnh — nó là sản phẩm của tầng cao khí quyển. Đó là lý do mưa đá có ở cả những vùng nóng, còn tuyết và băng thì không.
Vậy đêm lạnh nhất ở Tà Đùng lạnh tới mức nào?
Trả lời ngắn: chưa thấy chuỗi số đo khí tượng dài hạn công bố riêng cho xã Tà Đùng; theo quy luật chung, những đêm lạnh nhất rơi vào giữa mùa khô, trời quang, lặng gió, và nhiệt độ sáng sớm ở vùng đồi có thể thấp hơn rõ so với các vùng thấp xung quanh. Cảm giác lạnh còn tăng thêm vì độ ẩm cao và gió hồ.
Mấy yếu tố làm đêm lạnh: trời quang không mây làm mặt đất toả nhiệt nhanh; mùa khô không khí khô, ít hơi nước giữ nhiệt; ngày ngắn hơn một chút nên đêm dài hơn; và độ cao làm nhiệt độ nền thấp hơn đồng bằng. Ngược lại, đêm có mây hoặc mưa thường ấm hơn dù trời âm u.
Cảm giác lạnh của con người không chỉ phụ thuộc nhiệt độ. Gió làm mất nhiệt cơ thể nhanh hơn — hiệu ứng gió lạnh; quần áo ẩm sương cũng vậy. Đứng ở mép hồ trong gió sáng sớm mùa khô có thể thấy lạnh hơn nhiều so với con số trên nhiệt kế. Số liệu tham khảo dài hạn có thể lấy từ trạm khí tượng gần nhất mà cơ quan khí tượng thủy văn công bố.
Vì sao có người tưởng Tà Đùng có tuyết hay băng?
Trả lời ngắn: chủ yếu vì ảnh biển mây và sương mù trắng xoá, vì những đêm rét buốt so với miền Nam nóng, và vì mưa đá đôi khi được gọi nhầm là "tuyết rơi". Cả ba đều là hiện tượng có thật, chỉ có tên gọi bị lẫn.
Biển mây nhìn từ đồi xuống trông như một cánh đồng tuyết, nhất là trong ảnh chụp lúc rạng sáng ánh sáng lạnh. Sương bám dày trên cỏ buổi sáng có thể trắng mờ nhưng là nước, không phải băng — sờ vào thấy ướt chứ không cứng giòn. Mưa đá rơi lộp độp, đọng lại thành lớp trắng trên mặt đất vài phút trước khi tan, dễ được mô tả là "tuyết".
Phân biệt nhanh: tuyết là tinh thể băng mềm, xốp, rơi chậm, tan thành nước khi cầm; mưa đá là viên băng cứng, rơi nhanh, có thể nảy lên khi chạm đất; sương muối là lớp băng mỏng giòn đọng trên bề mặt sau đêm quang; sương thường là giọt nước. Chỉ mưa đá là có thể gặp ở vùng hồ Tà Đùng.
Không khí lạnh từ phương bắc có tràn tới Tà Đùng không?
Trả lời ngắn: có ảnh hưởng nhưng yếu. Những đợt không khí lạnh mạnh tràn xuống miền Bắc vào mùa đông đôi khi lan tới Tây Nguyên dưới dạng gió Đông Bắc mạnh lên, trời hanh khô, đêm lạnh hơn vài ngày — chứ không gây rét đậm, rét hại như ở miền Bắc.
Khi khối không khí lạnh lục địa di chuyển xuống phía nam, nó đi qua biển và qua dãy Trường Sơn, nhận thêm nhiệt và hơi ẩm, nên tới cao nguyên phía nam đã ấm lên đáng kể. Các bản tin thời tiết thường mô tả hiện tượng này là không khí lạnh "đã biến tính". Với Tây Nguyên, tác động dễ thấy nhất là gió mạnh hơn, độ ẩm giảm, trời quang mây — điều kiện làm đêm lạnh hơn do bức xạ, như đã giải thích ở trên.
Mặt khác, chính những ngày gió mạnh lại thường ít sương: gió trộn không khí, không cho lớp lạnh đọng sát mặt đất. Những đêm lạnh nhất ở vùng hồ hay rơi vào lúc đợt gió vừa yếu đi, trời còn quang mà gió đã lặng. Vì vậy khi bản tin nói có không khí lạnh tăng cường, người ở vùng cao nguyên có thể chờ vài đêm sau mới là lúc lạnh nhất. Đây là nhận định theo cơ chế chung, mỗi đợt không khí lạnh diễn biến một khác, nên vẫn cần theo dõi bản tin dự báo cụ thể của cơ quan khí tượng.
Câu hỏi thường gặp
Tháng nào Tà Đùng lạnh nhất?
Theo quy luật khí hậu cao nguyên phía nam, những đêm lạnh nhất thường rơi vào giữa mùa khô, đại thể khoảng tháng 12 đến tháng 2, khi trời quang và không khí khô. Lạnh chủ yếu là ban đêm và sáng sớm; ban ngày nắng vẫn ấm.
Mưa đá ở Tà Đùng có nguy hiểm không?
Mưa đá ở cao nguyên phía nam thường hạt nhỏ, ngắn. Nguy hiểm lớn hơn là sét và gió giật đi kèm cơn giông. Nguyên tắc chung là vào nơi trú chắc chắn, tránh đứng dưới cây đơn độc, tránh mặt hồ và đỉnh đồi trống khi có giông.
Đà Lạt có tuyết không?
Không có ghi nhận đáng tin về tuyết rơi ở Đà Lạt. Ở một số thung lũng quanh Đà Lạt, sương muối đã được ghi nhận vào những đêm lạnh của mùa khô. Ảnh tuyết ở Đà Lạt lan truyền trên mạng thường là ảnh ghép, mưa đá hoặc bông trang trí.
Nhiệt độ đêm ở Tà Đùng có xuống dưới 10 °C không?
Chưa thấy chuỗi số đo khí tượng dài hạn công bố riêng cho xã Tà Đùng. Theo quy luật chung, những đêm lạnh nhất giữa mùa khô ở vùng đồi có thể khá lạnh, và đỉnh núi lạnh hơn mặt hồ nhiều. Nên theo dõi số liệu của trạm gần nhất.
Sương sáng ở Tà Đùng có hại cho cây trồng không?
Sương nước thông thường không hại, thậm chí bổ sung ẩm cho cây mùa khô. Thứ gây hại là sương muối, vốn làm đông và chết mô lá non; hiện tượng này chưa có ghi nhận công bố ở vùng hồ Tà Đùng. Ẩm kéo dài có thể tạo điều kiện cho nấm bệnh trên lá.