Phần lớn lời đồn về hồ Tà Đùng — hồ không đáy, núi lửa ngầm dưới hồ, nước hồ chảy ngược, thủy quái — không có cơ sở khoa học. Nhưng một số lời đồn có hạt nhân thật đáng để biết: dưới mặt hồ vẫn còn nhiều cây chết đứng, có những chỗ sâu đột ngột, và gần cửa nhận nước hay tràn xả lũ của đập thủy điện thật sự có dòng chảy mạnh nguy hiểm.
Lời đồn thường sinh ra từ một trải nghiệm có thật bị kể lại sai cơ chế. Bài này kiểm từng lời đồn hay nghe về hồ Tà Đùng, giải thích hiện tượng thật phía sau, và tách phần đáng sợ vô lý khỏi phần cần thận trọng thật.
"Hồ Tà Đùng không có đáy" — thật không?
Trả lời ngắn: không. Mọi hồ đều có đáy; đáy hồ Tà Đùng chính là địa hình thung lũng và đồi cũ trước khi tích nước, sâu nhất dọc lòng sông Đồng Nai cũ. Lời đồn "không đáy" có lẽ xuất phát từ việc ở một số chỗ, nước sâu đến mức thả dây, lặn xuống không chạm đáy, và nước tối màu không nhìn thấy gì bên dưới.
Ánh sáng mặt trời bị nước hấp thụ và bị hạt lơ lửng tán xạ, nên chỉ xuyên được một độ sâu giới hạn — ở nước hồ hơi đục, có khi chỉ vài mét. Bên dưới mức đó là bóng tối, nhìn từ trên xuống như vực thẳm. Cảm giác "không đáy" là cảm giác thị giác, không phải thực tế địa hình.
Phần có thật đáng nhớ: đáy hồ không đều, có thể chuyển từ nông sang rất sâu chỉ trong vài bước chân, vì đó là sườn đồi chìm. Người lội từ bờ ra có thể hụt chân bất ngờ. Đây là lý do áo phao là bắt buộc trên mặt hồ chứa dù trông nước có vẻ yên.
"Hồ có xoáy nước hút người" — có không?
Trả lời ngắn: giữa hồ rộng thì không có xoáy nước tự nhiên đủ mạnh để hút người; nhưng gần cửa nhận nước của nhà máy, cửa xả và tràn xả lũ của đập, dòng chảy có thể rất mạnh và cực kỳ nguy hiểm — đó là khu vực bị cấm lại gần.
Ở mặt hồ rộng, nước di chuyển rất chậm, không đủ năng lượng tạo xoáy. Hiện tượng mặt nước gợn tròn, xoáy nhỏ có thể gặp ở cửa suối khi dòng chảy vào hồ gặp nước tĩnh, hoặc khi gió đổi hướng — những xoáy này yếu. Cảm giác "bị hút xuống" khi bơi thường là do chuột rút vì nước lạnh ở tầng sâu, do kiệt sức, hoặc do vướng cây chìm, không phải xoáy.
Khác hẳn là vùng gần công trình thủy điện: tại cửa nhận nước, một lượng nước lớn bị hút vào đường dẫn tới tua bin; tại tràn xả lũ khi mở cửa, nước đổ xuống với vận tốc rất lớn. Theo quy định về an toàn đập, hồ chứa, quanh các công trình này có vùng bảo vệ, hạn chế hoạt động. Vùng hồ Tà Đùng ở phía thượng, xa đập, nhưng nguyên tắc chung với mọi hồ chứa là không đến gần khu vực công trình.
"Dưới hồ còn nguyên một khu rừng" — đúng một phần
Trả lời ngắn: đúng một phần. Khi tích nước, không phải toàn bộ cây trong lòng hồ được dọn sạch; nhiều thân cây chết vẫn đứng hoặc nằm dưới nước, có cây nhô ngọn lên mặt hồ khi nước hạ. Nhưng đó là cây chết, không phải "rừng dưới nước" còn sống.
Cây trên cạn không sống được khi rễ bị ngập lâu, vì rễ thiếu ô-xy. Sau khi chết, phần thân ngập hoàn toàn trong nước sâu, lạnh, ít ô-xy có thể phân huỷ rất chậm và tồn tại nhiều năm; phần nằm ở vùng mực nước dao động — lúc ướt lúc khô — mục nhanh hơn. Đó là lý do quanh các đảo và bờ hồ còn thấy những thân cây trơ trụi như cột, là chỗ đậu quen thuộc của chim nước.
Phần cần thận trọng: cây chìm dưới mặt nước là chướng ngại vô hình với thuyền và người bơi — có thể làm thủng thân thuyền, vướng chân vịt, hoặc làm người bơi vướng vào. Thuyền chạy nhanh ở vùng nước lạ là rủi ro thật, không phải lời đồn.
"Có núi lửa ngầm dưới hồ Tà Đùng" — có không?
Trả lời ngắn: không có bằng chứng nào về núi lửa đang hoạt động dưới hồ Tà Đùng. Vùng cao nguyên này phủ đá bazan của các đợt phun trào núi lửa cổ, nhưng các núi lửa Tây Nguyên đã tắt từ lâu.
Lời đồn có thể nảy sinh từ việc người ta nghe "đất đỏ bazan là đất núi lửa", "Đắk Nông có công viên địa chất núi lửa", rồi ghép lại thành "dưới hồ có núi lửa". Hơi nước bốc như khói trên mặt hồ buổi sáng — hiện tượng sương bốc hơi khi nước ấm hơn không khí lạnh — cũng có thể bị hiểu nhầm là "hơi nóng từ dưới đất".
Nước hồ không nóng lên bất thường, không có bọt khí lưu huỳnh, không có mùi trứng thối — những dấu hiệu thường gặp ở vùng núi lửa còn hoạt động. Nhiệt độ nước hồ đi theo nắng và mùa như mọi hồ nhiệt đới. Phần đất đá và núi lửa cổ được trả lời kỹ ở bài hỏi đáp về đất đỏ và đá ở Tà Đùng.
"Hồ có cá khổng lồ, có thủy quái" — đâu là thật?
Trả lời ngắn: không có thủy quái. Hồ chứa lớn có thể có những con cá kích thước lớn — vì nước sâu rộng, thức ăn đủ, cá sống lâu — nhưng đó là các loài cá nước ngọt bình thường, không phải sinh vật bí ẩn.
Ở nhiều hồ chứa, những loài cá ăn thịt hoặc ăn tạp sống lâu năm có thể lớn tới kích thước gây ấn tượng với người câu. Chuyện "thấy bóng đen lớn dưới nước" thường là cá lớn, thân cây chìm trôi dạt, hay đơn giản là bóng của đám mây hoặc sóng gió. Loài cá cụ thể ở hồ Tà Đùng và kích thước thường gặp thuộc danh mục Sinh thái nước và cá hồ, cần nguồn điều tra thủy sản.
Truyện thủy quái ở hồ lớn là chủ đề dân gian quen thuộc ở nhiều nước; chúng nói nhiều về trí tưởng tượng con người trước mặt nước sâu, tối hơn là về sinh vật trong hồ. Chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học nào về sinh vật lạ ở hồ Tà Đùng.
"Nước hồ chảy ngược", "mặt hồ tự dâng lên ban đêm" — giải thích thế nào?
Trả lời ngắn: nước hồ không chảy ngược; cảm giác ấy thường do gió đẩy lớp nước mặt ngược hướng dòng chảy chậm bên dưới. Mặt hồ có thể thay đổi trong ngày hay vài ngày do điều tiết của nhà máy và lượng nước đến, không phải hiện tượng bí ẩn.
Gió thổi lâu theo một hướng trên mặt hồ rộng kéo lớp nước mặt đi theo, làm rác, lá, bọt trôi ngược hướng dòng chảy chung về phía đập. Ở đầu hồ khuất gió, mặt nước có thể dâng nhẹ do bị "dồn" — hiện tượng mà các nhà thủy văn gọi là nước dâng do gió. Khi gió tắt, nước dồn trả về, có thể tạo dao động nhỏ của mặt hồ.
Còn mực nước thay đổi theo ngày là chuyện bình thường của hồ chứa: sau một trận mưa lớn trên lưu vực, nước suối đổ về làm hồ lên; khi nhà máy chạy nhiều, hồ hạ. Với hồ lớn, mức thay đổi trong một đêm thường nhỏ, nhưng vào mùa lũ có thể rõ hơn. Không có gì "tự dâng" ngoài những nguyên nhân ấy.
Ba lời đồn có hạt nhân thật đáng nhớ
Nước sâu và lạnh bất ngờ. Tầng nước sâu của hồ chứa lạnh hơn tầng mặt; người bơi xuống sâu có thể gặp lạnh đột ngột, dễ chuột rút. Đây là lý do nhiều tai nạn đuối nước xảy ra ở hồ chứa dù người bơi khá.
Đáy hồ có vật cản. Cây chết, gốc cây, đá, thậm chí nền công trình cũ có thể nằm dưới mặt nước. Lặn, nhảy từ trên cao xuống hồ là nguy hiểm vì không biết bên dưới có gì.
Nước có thể thay đổi nhanh khi xả lũ. Ở hạ du đập, khi hồ xả lũ, mực nước sông có thể lên rất nhanh; quy định về an toàn đập yêu cầu thông báo trước cho chính quyền và người dân vùng hạ du. Vùng hồ Tà Đùng ở thượng lưu nên ít chịu tác động kiểu này, nhưng nguyên lý cần biết.
Cách xử lý lời đồn. Hỏi "cơ chế nào gây ra điều đó" và "có ai đo chưa". Phần lớn lời đồn tan khi đặt câu hỏi này; phần còn lại thường là một lời cảnh báo có ích bị kể sai.
"Đảo trên hồ trôi được" và "đảo mọc thêm sau một đêm" — giải thích ra sao?
Trả lời ngắn: đảo không trôi; cảm giác đảo "di chuyển" hay "mọc thêm" đến từ việc mực nước hồ thay đổi — đồi chìm hiện ra khi nước hạ, bán đảo tách thành đảo khi nước lên — và từ việc nhìn cùng một chỗ ở những góc, những mùa khác nhau.
Ở một số hồ trên thế giới có "đảo nổi" thật — những thảm thực vật dày kết thành bè trôi trên mặt nước. Ở hồ chứa biên độ mực nước lớn như Đồng Nai 3, thảm thực vật thủy sinh kiểu đó khó hình thành bền vững, và các đảo ở Tà Đùng là đỉnh đồi gắn chặt với đá nền bên dưới.
Nhưng hình dạng đảo thì đổi thật: một đảo mùa mưa tròn nhỏ có thể thành một bán đảo dài mùa khô, nối bờ qua một doi đất đỏ. Ai so ảnh chụp ở hai mùa sẽ dễ kết luận nhầm rằng đảo đã "dời chỗ". Đây là hệ quả trực tiếp của địa hình đồi bị ngập ở nhiều mức nước khác nhau.
"Nước hút sét nên sét hay đánh xuống hồ" — đúng hay sai?
Trả lời ngắn: sai về cơ chế nhưng đúng về rủi ro. Nước không "hút" sét; sét có xu hướng đánh vào điểm nhô cao nhất trong khu vực, và trên mặt hồ rộng phẳng, người ngồi trên thuyền hay đứng trên bờ trống chính là điểm nhô cao nhất.
Khi tia tiên đạo của sét đi xuống gần mặt đất, các vật nhô cao phát ra tia đón ngược lên; vật nào gần hơn sẽ nối với tia sét trước. Trên mặt hồ không có cây, nhà, cột che chắn, nên một chiếc thuyền với người ngồi trên là mục tiêu dễ nhất. Nước dẫn điện cũng làm dòng điện lan ra xung quanh điểm sét đánh, gây nguy hiểm cho người dưới nước gần đó.
Vì vậy nguyên tắc chung khi thấy mây giông kéo tới hay nghe tiếng sấm là rời mặt hồ, vào bờ và trú trong công trình kiên cố. Cơ chế hiểm hoạ sét được viết kỹ ở danh mục An toàn trước thiên nhiên; ở đây chỉ để gỡ một lời đồn mà phần kết luận lại đúng.
Câu hỏi thường gặp
Hồ Tà Đùng có từng có tai nạn đuối nước không?
Hồ chứa lớn nói chung có nguy cơ đuối nước do nước sâu, lạnh, đáy không đều và vật cản chìm. Bài này không thống kê tai nạn cụ thể vì không có nguồn số liệu chính thức để dẫn. Nguyên tắc an toàn là luôn mặc áo phao trên mặt hồ.
Có nên lặn xuống hồ Tà Đùng để xem cây chìm không?
Không nên nếu không có đào tạo, thiết bị và người hỗ trợ chuyên nghiệp. Nước hồ có thể tối, lạnh, có cây và cành chìm dễ gây vướng. Lặn ở hồ chứa nguy hiểm hơn lặn biển ở vùng nước trong vì tầm nhìn rất hạn chế.
Vì sao buổi sáng thấy khói bốc trên mặt hồ?
Đó là sương bốc hơi: nước hồ ấm hơn không khí lạnh phía trên, hơi nước bốc lên rồi ngưng tụ ngay thành những làn sương mỏng trông như khói. Hiện tượng hay gặp vào sáng sớm mùa khô, không liên quan gì tới núi lửa hay nước nóng.
Dưới hồ Tà Đùng còn nhà cửa cũ không?
Khi tích nước, khu vực lòng hồ được giải phóng mặt bằng theo quy định của dự án thủy điện. Phần còn lại dưới nước chủ yếu là địa hình đồi, thung lũng, cây chết. Câu chuyện dân cư trước khi có hồ thuộc chủ đề lịch sử địa phương.
Thấy hiện tượng lạ trên hồ thì báo ai?
Nếu là dấu hiệu nguy hiểm như nước dâng bất thường, sạt bờ, tai nạn, nên báo chính quyền địa phương hoặc gọi số khẩn cấp phù hợp. Nếu chỉ là hiện tượng tự nhiên muốn hiểu, có thể ghi lại thời gian, ảnh, hướng gió để đối chiếu với giải thích khoa học.