Công viên địa chất Đắk Nông được UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu năm 2020, nổi bật với hệ thống hang động trong dung nham núi lửa, các nón núi lửa đã tắt, các thác trên nền bazan và câu chuyện địa chất của cao nguyên. Theo các bài giới thiệu của báo chí địa phương, công viên trải trên sáu huyện, thành phố cũ là Krông Nô, Cư Jút, Đắk Mil, Đắk Song, Đắk Glong và Gia Nghĩa, tức là gồm cả huyện cũ của vùng Tà Đùng, và Vườn quốc gia Tà Đùng được nhắc trong các giá trị đa dạng sinh học của công viên. Hồ Tà Đùng có phải một điểm di sản địa chất được đánh số hay không thì cần đối chiếu danh mục của Ban quản lý.
Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Đắk Nông sáp nhập vào tỉnh Lâm Đồng, và công viên địa chất nay nằm trong địa bàn Lâm Đồng mới. Bài này giải thích công viên địa chất toàn cầu là gì, vì sao vùng bazan Đắk Nông được công nhận, các nhóm di sản chính, và Tà Đùng đóng góp gì vào bức tranh chung từ góc khoa học. Lịch trình tham quan ghép tuyến thuộc các trang hướng dẫn du lịch, không bàn ở đây.
Công viên địa chất toàn cầu là gì
Công viên địa chất toàn cầu UNESCO là một vùng địa lý thống nhất, nơi các di sản địa chất có giá trị quốc tế được quản lý theo một khái niệm tổng thể gồm bảo tồn, giáo dục và phát triển bền vững. Khác với khu bảo tồn thiên nhiên hay vườn quốc gia, công viên địa chất không phải là một vùng cấm khai thác hay một danh hiệu pháp lý mới: nó bao gồm cả làng mạc, đồng ruộng, đô thị, và người dân vẫn sống, làm ăn trong đó. Điểm cốt lõi là câu chuyện địa chất của vùng được kể cho người dân và khách hiểu, và được dùng làm nền cho du lịch, giáo dục, sản phẩm địa phương.
Danh hiệu được xét lại định kỳ, thường bốn năm một lần, dựa trên việc vùng có thực hiện tốt các cam kết hay không. Việt Nam có các công viên địa chất toàn cầu như Cao nguyên đá Đồng Văn (Hà Giang cũ), Non nước Cao Bằng và Đắk Nông, mỗi nơi kể một câu chuyện khác nhau: đá vôi và karst ở phía Bắc, núi lửa và bazan ở Tây Nguyên. Đắk Nông là công viên địa chất toàn cầu đầu tiên ở phía Nam khi được công nhận.
Vì sao vùng bazan Đắk Nông được công nhận
Giá trị nổi bật nhất của Đắk Nông là hệ thống hang động trong dung nham núi lửa ở vùng Krông Nô. Hang dung nham, hay ống dung nham, hình thành khi bề mặt một dòng dung nham nguội và đông cứng thành vỏ, trong khi phần lõi bên trong vẫn nóng chảy và tiếp tục chảy; khi nguồn dung nham ngừng, lõi chảy hết ra, để lại một đường hầm rỗng. Hang dung nham hiếm gặp hơn nhiều so với hang đá vôi, và các nhà khoa học Việt Nam cùng chuyên gia Nhật Bản đã khảo sát hệ thống ở Krông Nô từ cuối thập niên 2000, đánh giá đây là một trong những hệ thống hang núi lửa đáng chú ý của khu vực.
Bên cạnh hang, vùng có các nón núi lửa đã tắt còn giữ được hình dạng, các thác nước đổ qua những bậc bazan trên sông Sêrêpốk và các suối lớn, các lớp vỏ phong hoá laterit và bô-xít, các tầng đá trầm tích có hoá thạch. Gộp lại, chúng kể một câu chuyện liền mạch từ biển cổ, qua núi lửa, tới cao nguyên đất đỏ ngày nay. Chính tính liền mạch và mức độ dễ quan sát của câu chuyện là điều làm nên giá trị quốc tế.
Các nhóm di sản địa chất và vị trí của Tà Đùng
Bảng dưới đặt các nhóm di sản tiêu biểu được nhắc đến trong giới thiệu công viên cạnh những gì có thể quan sát ở vùng Tà Đùng, để thấy điểm chung và điểm riêng:
| Nhóm di sản | Biểu hiện tiêu biểu trong vùng công viên | Ở vùng Tà Đùng |
|---|---|---|
| Núi lửa và dung nham | Hang dung nham, nón núi lửa đã tắt ở khu vực Krông Nô | Bazan phủ cao nguyên; chưa thấy mô tả nón núi lửa còn nguyên hình |
| Thác nước trên nền bazan | Các thác trên sông Sêrêpốk và suối lớn | Thác, ghềnh trên các suối đổ về hồ, quy mô nhỏ hơn |
| Vỏ phong hoá | Đất đỏ, đá ong, bô-xít ở trung tâm cao nguyên | Đất đỏ bazan dày trên đồi; đá ong ở một số nơi |
| Đá nền cổ và hoá thạch | Các tầng trầm tích tuổi Trung sinh | Đá nền lộ trên sườn thung lũng sông Đồng Nai |
| Cảnh quan sông hồ | Hồ, sông, thung lũng | Hồ chứa Đồng Nai 3 với nhiều đảo, thung lũng sâu |
Tà Đùng không có điểm nhấn núi lửa như Krông Nô, nhưng có cái mà vùng trung tâm cao nguyên ít có: một mặt cắt tự nhiên sâu qua thung lũng sông Đồng Nai, nơi thấy được cả bazan trẻ lẫn đá nền cổ, và một hồ nhiều đảo minh hoạ rõ ràng địa hình cao nguyên bị chia cắt.
Một mặt cắt bắc – nam qua cao nguyên
Hình dung một đường đi từ vùng Krông Nô ở phía bắc Đắk Nông cũ xuống tới Tà Đùng ở phía nam sẽ giúp thấy câu chuyện địa chất thay đổi ra sao trên một quãng không quá dài. Ở phía bắc, địa hình còn mang dấu ấn núi lửa trẻ hơn: nón núi lửa, hang dung nham, những dòng bazan còn giữ hình dạng, đất đỏ mỏng hơn, giàu khoáng hơn. Xuống vùng trung tâm quanh Gia Nghĩa, mặt cao nguyên bazan đã bị phong hoá sâu, có lớp vỏ laterit và bô-xít dày, đồi tròn trải rộng.
Tới rìa nam, quanh Tà Đùng, cao nguyên kết thúc bằng thung lũng sâu của sông Đồng Nai: lớp bazan mỏng dần, đá nền cổ lộ ra trên sườn, khối núi cao nhô lên với rừng già, và hồ chứa chiếm đáy thung lũng. Đi theo mặt cắt ấy là đi qua ba trạng thái của cùng một cao nguyên: nơi núi lửa còn hiện diện, nơi phong hoá đã hoàn tất, và nơi sông đang ăn ngược vào cao nguyên. Đó là lý do một chương trình giáo dục địa chất của vùng có thể dùng Tà Đùng như phần kết của câu chuyện, dù ranh giới hành chính của công viên đi đến đâu.
Về chuyện ranh giới: vì sao cần thận trọng
Ranh giới của một công viên địa chất được xác định trong hồ sơ trình UNESCO và có thể điều chỉnh qua các lần đánh giá lại. Các bài giới thiệu trên báo chí địa phương mô tả công viên rộng khoảng 4.760 km², trải trên sáu huyện, thành phố của tỉnh Đắk Nông cũ, trong đó có Đắk Glong; danh hiệu được UNESCO tái công nhận vào năm 2024. Nhưng nằm trong vùng công viên chưa có nghĩa là mọi nơi đều là điểm di sản. Một số bài viết du lịch ghép hồ Tà Đùng vào các tuyến tham quan công viên địa chất, nhưng ghép tuyến tham quan không đồng nghĩa với việc điểm đó là một điểm di sản địa chất được công nhận trong hồ sơ.
Vì vậy, cách nói chính xác là: vùng Tà Đùng thuộc địa bàn huyện Đắk Glong cũ, nằm trong phạm vi được mô tả của Công viên địa chất Đắk Nông, và chia sẻ cùng nền cao nguyên bazan với các điểm di sản phía bắc. Muốn biết ranh chi tiết tới từng xã, ở Tà Đùng có điểm di sản nào được đánh số, anh chị nên tra bản đồ và danh mục điểm di sản do Ban quản lý công viên địa chất công bố. Sau khi sáp nhập tỉnh, cơ quan quản lý cũng có thể thay đổi, nên cần tìm đúng nguồn hiện hành.
Hang dung nham hình thành thế nào
Vì hang dung nham là di sản nổi bật nhất của vùng, và cùng loại đá với nền Tà Đùng, cơ chế hình thành đáng được kể kỹ. Một dòng dung nham bazan loãng chảy xuống theo sườn thoải hoặc theo thung lũng. Lớp mặt tiếp xúc với không khí nguội nhanh, đông cứng thành vỏ. Vỏ này cách nhiệt cho dòng dung nham bên dưới, giúp nó giữ nhiệt và tiếp tục chảy xa hơn nhiều so với dòng lộ thiên. Theo thời gian, dòng chảy tập trung vào một kênh bên dưới lớp vỏ.
Khi đợt phun trào kết thúc hoặc dòng cấp bị chuyển hướng, dung nham trong kênh chảy ra hết, để lại một đường hầm rỗng với vách nhẵn, đôi khi có những gờ ngang đánh dấu các mức dung nham chảy khác nhau, trần có thể có thạch nhũ dung nham nhỏ. Về sau, một phần trần hang sụp xuống tạo các cửa hang. Hiểu cơ chế này cũng giúp hiểu vì sao bazan có thể chảy xa hàng chục ki-lô-mét từ khe phun: nhờ những đường hầm tự cách nhiệt như vậy.
Tà Đùng góp gì vào câu chuyện chung
Nếu Krông Nô kể chương "núi lửa phun", thì Tà Đùng kể rõ hai chương khác: chương "sông đào xuyên cao nguyên" và chương "con người thay đổi cảnh quan". Thung lũng sông Đồng Nai qua Tà Đùng cho thấy cách sông cắt qua lớp bazan vào đá nền khi vùng được nâng lên; các đồi tròn đỉnh đều cho thấy mặt cao nguyên đã bị chia cắt ra sao; hồ chứa với hàng chục đảo minh hoạ trực quan nhất các khái niệm đường đồng mức, yên ngựa, sống đồi mà sách giáo khoa địa lý mô tả.
Ở góc giáo dục, đó là một lợi thế. Một lớp học đứng trên một điểm cao nhìn xuống hồ Tà Đùng có thể được giải thích trong một buổi: đâu là mặt cao nguyên, đâu là sườn thung lũng trẻ, vì sao đảo tròn, vì sao bờ đỏ, nước hồ đến từ đâu. Các bài trong chuyên mục Địa hình và địa chất cùng chuyên mục Hồ thủy điện Đồng Nai 3 trên trang này được viết với tinh thần ấy.
Bảo tồn di sản địa chất: những nguyên tắc chung
Di sản địa chất không tái tạo được. Một vách đá có mặt cắt đẹp bị phá để lấy đá, một hang bị đập thạch nhũ lấy làm kỷ niệm, một điểm hoá thạch bị đào bới là mất vĩnh viễn. Các công viên địa chất trên thế giới đều đặt nguyên tắc: quan sát, chụp ảnh, ghi chép, nhưng không lấy mẫu, không khắc vẽ, không đào bới nếu không có phép. Trong hang dung nham, các cấu trúc mỏng manh như thạch nhũ dung nham, lớp phủ khoáng trên vách rất dễ vỡ.
Ở Tà Đùng, nơi phần lớn khối núi nằm trong Vườn quốc gia và vùng ven hồ có hành lang bảo vệ, những nguyên tắc ấy càng có thêm cơ sở pháp lý từ pháp luật lâm nghiệp và pháp luật về tài nguyên nước. Phần quy định cụ thể được bàn trong chuyên mục Bảo tồn và quy định. Một bức ảnh chụp mặt cắt đá đẹp luôn có giá trị hơn một mẩu đá mang về.
Câu hỏi thường gặp
Công viên địa chất Đắk Nông được công nhận năm nào?
Công viên địa chất Đắk Nông được UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu vào năm 2020. Danh hiệu được đánh giá lại định kỳ; theo báo chí, UNESCO đã tái công nhận cho giai đoạn 2024–2027.
Hồ Tà Đùng có thuộc Công viên địa chất Đắk Nông không?
Theo các bài giới thiệu, phạm vi công viên gồm huyện Đắk Glong cũ, nơi có vùng hồ Tà Đùng, nên Tà Đùng nằm trong vùng công viên theo nghĩa rộng. Còn hồ có phải một điểm di sản địa chất được đánh số hay không cần đối chiếu với bản đồ và danh mục do Ban quản lý công bố.
Sau sáp nhập tỉnh, công viên địa chất thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Đắk Nông sáp nhập vào tỉnh Lâm Đồng, nên vùng công viên địa chất nay nằm trong địa bàn tỉnh Lâm Đồng mới. Tên gọi và cơ quan quản lý công viên có thể được điều chỉnh, cần theo thông tin chính thức hiện hành.
Hang dung nham khác hang đá vôi thế nào?
Hang đá vôi hình thành do nước hoà tan đá vôi qua thời gian rất dài, thường có thạch nhũ canxit. Hang dung nham hình thành nhanh trong một đợt phun trào, khi lõi dòng dung nham chảy ra khỏi lớp vỏ đã đông cứng, vách hang là đá bazan.
Ở Tà Đùng có hang núi lửa không?
Chưa thấy nguồn mô tả hang dung nham ở vùng Tà Đùng. Hệ thống hang núi lửa nổi tiếng của Đắk Nông cũ nằm ở khu vực Krông Nô, cách Tà Đùng khá xa về phía bắc.
Công viên địa chất có cấm người dân làm ăn không?
Không. Công viên địa chất không phải vùng cấm; người dân vẫn sống, sản xuất, kinh doanh. Chỉ những điểm di sản cụ thể được bảo vệ, và các hoạt động trong rừng đặc dụng, hành lang hồ chứa vẫn chịu quy định riêng của pháp luật chuyên ngành.