Đồi trên mặt cao nguyên Tà Đùng tròn, sườn thoải vì đó là địa hình "già": phong hoá sâu và bào mòn chậm đã có rất nhiều thời gian làm mềm mọi góc cạnh. Sườn thung lũng sông Đồng Nai và các khe suối gần hồ lại dốc vì đó là địa hình "trẻ": khi vùng được nâng lên, sông phải đào lòng nhanh, sườn hai bên chưa kịp thoải. Ranh giới giữa hai thế hệ địa hình này chạy quanh thung lũng như một đường gãy độ dốc, nhìn thấy được bằng mắt.
Các nhà địa mạo gọi hiện tượng sông đào lòng trở lại sau khi vùng được nâng là trẻ hoá địa hình. Nó giải thích nhiều điều thực tế ở Tà Đùng: vì sao đường xuống hồ đột ngột đổ dốc, vì sao thác thường nằm ở một độ cao nhất định trên suối, vì sao sạt trượt tập trung ở sườn thung lũng chứ không ở đỉnh đồi. Bài này đi qua cơ chế và cách đọc nó ngoài thực địa.
Địa hình già: vì sao đỉnh đồi tròn
Một sườn đồi trong khí hậu nhiệt đới ẩm thay đổi hình dạng theo hai quá trình chính. Phong hoá làm đá biến thành đất mềm ngay tại chỗ; các quá trình di chuyển vật liệu như đất bò chậm, mưa rửa trôi, sinh vật đào xới đưa đất từ trên xuống dưới. Ở đỉnh đồi, đất bị mang đi chậm và đều mọi hướng; càng xuống sườn, lượng đất đi qua càng nhiều. Lý thuyết và quan sát đều cho thấy sự cân bằng này tự nhiên tạo ra đỉnh đồi lồi tròn, như mặt trên của một cái bát úp.
Trên cao nguyên Tà Đùng, lớp đất đỏ dày và mềm cho phép quá trình ấy diễn ra trọn vẹn: không có lớp đá cứng nhô ra tạo vách hay mỏm nhọn. Mạng suối dày đã có đủ thời gian chia mặt cao nguyên thành những quả đồi riêng, mỗi quả được bào tròn. Vì cùng hình thành từ một mặt bằng ban đầu và chịu cùng điều kiện, các đỉnh đồi có độ cao gần nhau. Đó là "thế hệ già" của địa hình Tà Đùng.
Địa hình trẻ: vì sao sườn thung lũng dốc
Khi một vùng đất được nâng lên, các dòng sông chảy qua nó có độ dốc lớn hơn và sức đào mạnh hơn. Sông bắt đầu khoét sâu lòng. Nhưng việc khoét sâu không diễn ra đồng loạt trên cả dòng: nó bắt đầu từ hạ lưu và lan dần ngược lên thượng nguồn. Phần sông đã đào sâu có lòng thấp, sườn hai bên bị cắt chân, trở nên dốc. Phần sông chưa bị ảnh hưởng vẫn chảy trên mặt cao nguyên với lòng nông và sườn thoải.
Sông Đồng Nai đoạn qua Tà Đùng đã đào lòng sâu xuống dưới mặt cao nguyên, nên sườn thung lũng dốc rõ rệt. Các suối nhánh đổ vào sông phải đào theo để bắt kịp, nên đoạn cuối của chúng cũng nằm trong khe sâu. Đi ngược lên thượng nguồn mỗi suối, tới một điểm nào đó, khe sâu kết thúc, suối lại chảy êm giữa những đồi tròn. Điểm chuyển tiếp ấy là đầu của sóng đào lòng đang lan dần lên, gọi là điểm gãy lòng sông.
So sánh hai thế hệ địa hình
Đặt hai loại địa hình cạnh nhau giúp thấy rõ chúng khác nhau ở mọi khía cạnh:
| Đặc điểm | Địa hình già (mặt cao nguyên) | Địa hình trẻ (sườn thung lũng, khe sâu) |
|---|---|---|
| Dạng sườn | Lồi tròn ở đỉnh, thoải | Thẳng hoặc lõm, dốc |
| Thung lũng suối | Rộng, nông, đáy bằng, có chỗ lầy | Hẹp, sâu, hình chữ V, đáy có đá |
| Đất | Đất đỏ dày, phong hoá hoàn chỉnh | Đất mỏng hơn, có chỗ lộ đá nền |
| Quá trình chính | Phong hoá sâu, bào mòn chậm | Sông đào lòng, sườn sạt để giữ độ dốc |
| Thác, ghềnh | Ít | Nhiều, nhất là ở điểm gãy lòng sông |
| Nguy cơ sạt trượt | Thấp hơn | Cao hơn, nhất là sau mưa kéo dài |
Ở Tà Đùng, hai thế hệ địa hình gặp nhau theo một đường bao quanh thung lũng sông Đồng Nai và len vào từng khe nhánh. Nếu vẽ đường đó lên bản đồ, sẽ thấy nó có dạng răng cưa, thọc sâu vào cao nguyên theo mỗi suối lớn.
Điểm gãy lòng sông và thác
Điểm gãy lòng sông là chỗ độ dốc lòng suối tăng đột ngột. Ngoài thực địa, nó thường biểu hiện thành thác hoặc một chuỗi ghềnh, nhất là khi trùng với một lớp đá cứng như mép một dòng bazan cũ. Thác không đứng yên: nước chảy liên tục bào mòn mép thác, làm nó lùi dần ngược lên thượng nguồn, với tốc độ phụ thuộc độ cứng của đá và lưu lượng nước. Theo thời gian rất dài, điểm gãy lan lên, khe sâu dài ra, cao nguyên bị "ăn" dần.
Ở vùng bazan như Tây Nguyên, nhiều thác nằm ở chỗ suối chảy qua mép dòng dung nham cứng phía trên lớp đá mềm hơn bên dưới. Lớp dưới bị xói nhanh, khoét hàm ếch, rồi lớp bazan phía trên sập xuống thành khối, thác lùi một bước. Đây là cơ chế chung, cách nó diễn ra ở từng thác cụ thể quanh Tà Đùng cần quan sát tại chỗ. Mô tả các thác, suối trong vùng thuộc chuyên mục Thác, suối và đồi.
Theo một con suối từ cao nguyên xuống hồ
Hãy theo một suối nhánh giả định, đại diện cho nhiều suối quanh Tà Đùng, từ đầu nguồn trên mặt cao nguyên xuống tới hồ. Ở đoạn đầu, suối chỉ là một rãnh nông giữa hai quả đồi tròn, đáy có cỏ, nước chảy chậm, có chỗ thành bãi lầy nhỏ vào mùa mưa. Hai bên là sườn thoải phủ đất đỏ dày. Đó là địa hình già, suối chưa "biết" gì về sự đào lòng đang diễn ra ở phía dưới.
Đi tiếp, đáy suối bắt đầu có đá, nước chảy nhanh hơn, hai bờ dốc dần. Rồi tới một chỗ suối đổ qua một bậc đá thành thác hoặc ghềnh: điểm gãy lòng sông. Từ đây xuống, suối nằm trong một khe hẹp hình chữ V, sườn dốc, có những vết sạt nhỏ, đá tảng lăn đầy lòng. Cuối cùng suối đổ ra hồ, nơi nước tĩnh làm dòng chảy chậm lại đột ngột và bùn cát lắng thành bãi. Trên một quãng ngắn, con suối kể lại toàn bộ câu chuyện hai thế hệ địa hình, cộng thêm chương mới nhất do hồ chứa tạo ra.
Vì sao vùng được nâng lên
Nguyên nhân sâu xa của trẻ hoá địa hình ở Tây Nguyên là chuyển động nâng của vỏ Trái Đất trong thời kỳ địa chất gần đây, gắn với các biến động lớn của khu vực Đông Nam Á sau va chạm Ấn Độ – Âu Á. Có ý kiến cho rằng sự nâng lên còn liên quan đến hoạt động của manti bên dưới, chính là nguồn của magma bazan. Mức độ và nhịp điệu nâng ở từng vùng còn là đề tài nghiên cứu.
Một nguyên nhân khác có thể góp phần là thay đổi mực nước biển trong kỷ Đệ tứ. Các thời kỳ băng hà làm mực nước biển hạ thấp hàng chục mét, sông phải đào sâu thêm ở hạ lưu, và sóng đào lòng lan dần lên thượng nguồn. Với một vùng ở sâu trong nội địa và cao như Tà Đùng, ảnh hưởng này đến chậm và yếu hơn so với chuyển động nâng. Cả hai cơ chế đều dẫn tới cùng một kết quả: sông đào lòng, sườn thung lũng dốc, địa hình trẻ lấn vào địa hình già.
Rừng phân bố theo hai thế hệ địa hình
Một điều dễ để ý khi nhìn vùng Tà Đùng từ trên cao: rừng còn lại thường bám theo các khe sâu và sườn dốc, còn mặt cao nguyên đồi tròn phần lớn đã là vườn, nương, làng. Lý do trước hết là con người: đồi thoải, đất dày dễ khai phá, còn sườn dốc và khe sâu thì khó làm, khó đi. Nhưng địa hình cũng tạo ra điều kiện tự nhiên khác nhau: khe sâu ẩm hơn, mát hơn, ít nắng gắt, đất được bồi từ sườn xuống, nên rừng ven suối thường rậm và xanh quanh năm.
Hệ quả là trên bản đồ, các dải rừng hẹp chạy theo khe suối vẽ ra gần đúng mạng lưới địa hình trẻ. Những dải rừng này có ý nghĩa sinh thái lớn: chúng là hành lang nối các mảng rừng, giữ đất ở nơi dễ sạt nhất, và che bóng cho suối. Mất rừng ở đây thì mất nhiều hơn so với mất cùng diện tích rừng trên đồi thoải, vì sườn dốc không còn gì giữ đất.
Đọc hai thế hệ địa hình trên đường đi
Người không chuyên vẫn có thể nhận ra ranh giới giữa hai thế hệ địa hình nhờ vài dấu hiệu thực tế:
- Đường đang chạy êm qua những đồi lượn bỗng bắt đầu đổ dốc liên tục với cua gắt: xe vừa qua đường gãy độ dốc.
- Ta luy đường phía trên còn đất đỏ dày, phía dưới bắt đầu lộ đá hoặc đất vàng, xám: lớp bazan mỏng dần, đá nền lộ ra ở phần địa hình trẻ.
- Suối trên cao chảy chậm giữa bãi cỏ, đáy bùn; xuống thấp bỗng có tiếng nước xiết và đá tảng: suối vừa qua điểm gãy lòng.
- Nhìn ngang qua hồ thấy sườn đồi chia hai phần: phần trên thoải, tròn; phần dưới gần mép nước dốc hơn hẳn.
- Sạt nhỏ, vết trượt đất tập trung ở phần sườn dốc, hiếm khi thấy trên đỉnh đồi tròn.
Mặt hồ Đồng Nai 3 ngày nay nằm ngang qua phần địa hình trẻ. Vì vậy, đảo trên hồ thường có đỉnh tròn của địa hình già, còn chân đảo dưới nước là sườn dốc của địa hình trẻ: một hòn đảo mang cả hai thế hệ.
Ý nghĩa thực tế của chuyện "già" và "trẻ"
Phân biệt hai thế hệ địa hình không chỉ là chuyện học thuật. Phần địa hình trẻ là nơi các quá trình đang diễn ra mạnh: sông đào, sườn sạt, đất trôi. Đó là nơi cần thận trọng nhất khi làm đường, làm nhà, chặt cây, hay chỉ đơn giản là dừng chân sau mưa lớn. Phần địa hình già ổn định hơn, đất dày, nhưng là nơi nước thấm và tích lại, nuôi các mạch nước chảy ra ở chân sườn trẻ.
Với hồ, ranh giới này cũng có ý nghĩa: bờ hồ cắt qua sườn trẻ dốc thì dễ sạt dưới tác động sóng và nước rút; bờ hồ chạm vào phần đồi thoải thì cho dải bán ngập rộng. Hiểu được điều đó, người quan sát nhìn quanh hồ Tà Đùng sẽ đoán được đoạn bờ nào đang thay đổi nhanh, đoạn nào tương đối yên. Bài về sạt trượt đất trong chuyên mục đi tiếp từ đây, với cơ chế chi tiết của từng kiểu trượt.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ hoá địa hình là gì?
Là hiện tượng sông suối bắt đầu đào lòng mạnh trở lại khi vùng đất được nâng lên hoặc mực nước biển hạ xuống, tạo ra những thung lũng sâu, sườn dốc cắt vào một bề mặt cũ đã thoải. Kết quả là hai thế hệ địa hình cùng tồn tại cạnh nhau.
Điểm gãy lòng sông có phải lúc nào cũng là thác?
Không nhất thiết. Điểm gãy có thể là một đoạn ghềnh dốc, một chuỗi bậc nhỏ, hoặc một thác cao, tuỳ độ cứng của đá và lưu lượng. Thác rõ nhất khi điểm gãy trùng với lớp đá cứng như mép một dòng bazan.
Thác có lùi dần lên thượng nguồn thật không?
Có, đó là quá trình được ghi nhận ở nhiều thác trên thế giới. Nước xói mép thác và lớp đá mềm bên dưới, khối đá trên sập, thác lùi một đoạn. Tốc độ rất khác nhau, từ rất chậm với đá cứng tới nhanh hơn với đá mềm.
Vì sao đỉnh các đảo trên hồ cao gần bằng nhau?
Vì chúng là đỉnh của những quả đồi thuộc cùng một mặt cao nguyên cũ, hình thành từ cùng một bề mặt ban đầu rồi bị chia cắt. Mặt hồ cắt ngang phần dưới của các đồi này nên phần nhô lên có độ cao tương đồng.
Sườn dốc gần hồ có nguy hiểm hơn đồi trên cao không?
Nói chung có. Sườn thung lũng là địa hình trẻ, dốc, đất bị cắt chân, lại thêm tác động của nước hồ lên xuống, nên nguy cơ sạt trượt cao hơn so với đồi tròn thoải trên cao nguyên, nhất là sau mưa kéo dài.