El Niño và La Niña là hai pha ngược nhau của một dao động nhiệt độ mặt biển ở xích đạo Thái Bình Dương, gọi chung là ENSO. Với Tây Nguyên, trong đó có vùng Tà Đùng, những năm El Niño thường gắn với nắng nóng, mùa khô gay gắt và kéo dài, mưa ít hơn trung bình; những năm La Niña thường mưa nhiều hơn, mùa mưa có thể kéo dài. Đây là xu hướng thống kê, không phải năm nào cũng đúng như vậy.
Hiểu ENSO giúp lý giải vì sao có năm hồ Đồng Nai 3 xuống rất thấp, suối cạn sớm, nguy cơ cháy rừng cao; có năm nước về dồi dào, đất đồi ngấm no nước, sạt lở nhiều hơn. Bài này giải thích cơ chế, các đợt từng được ghi nhận rộng rãi và cách đọc bản tin dự báo khí hậu cho vùng hồ thuộc xã Tà Đùng (Lâm Đồng, trước 7/2025 thuộc huyện Đắk Glong, Đắk Nông).
ENSO là gì: một cái bập bênh trên Thái Bình Dương
Ở trạng thái bình thường, gió tín phong thổi từ đông sang tây dọc xích đạo Thái Bình Dương, đẩy lớp nước mặt ấm dồn về phía tây — vùng biển quanh Indonesia, Philippines. Phía đông, gần bờ Nam Mỹ, nước lạnh từ dưới sâu trồi lên thay chỗ. Vùng nước ấm phía tây là nơi không khí bốc lên mạnh, mây và mưa nhiều; phía đông không khí chìm xuống, khô.
Khi tín phong yếu đi, nước ấm trôi ngược về phía đông, vùng biển trung tâm và đông Thái Bình Dương ấm lên bất thường — đó là El Niño. Vùng mưa nhiều dịch chuyển theo về phía đông, để lại phía tây, bao gồm Đông Nam Á, khô hơn bình thường. Khi tín phong mạnh hơn bình thường, nước ấm dồn mạnh hơn về phía tây, phía đông lạnh bất thường — đó là La Niña, và Đông Nam Á thường mưa nhiều hơn.
Các pha này thường xuất hiện cách nhau vài năm, mỗi đợt kéo dài khoảng chín tháng tới hơn một năm, có khi lâu hơn. Giữa chúng là các giai đoạn trung tính. Cơ quan khí tượng các nước, trong đó có Việt Nam, theo dõi nhiệt độ mặt biển ở vùng xích đạo trung tâm Thái Bình Dương để xác định pha hiện tại.
Vì sao một dao động xa hàng nghìn kilômét lại ảnh hưởng tới Tà Đùng
Khí quyển nhiệt đới nối với nhau thành những vòng hoàn lưu lớn. Khi vùng không khí bốc lên mạnh dịch chuyển trên Thái Bình Dương, cả hệ thống hoàn lưu dịch theo, làm thay đổi gió, mây và mưa ở những vùng rất xa — các nhà khí tượng gọi là liên kết từ xa. Đông Nam Á nằm ngay rìa phía tây của vùng chịu ảnh hưởng, nên phản ứng khá rõ.
Với Việt Nam, những năm El Niño thường đi cùng nhiệt độ cao hơn trung bình, lượng mưa thiếu hụt ở nhiều vùng, đặc biệt Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ; mùa mưa có thể bắt đầu muộn hoặc kết thúc sớm. Những năm La Niña thường mưa nhiều hơn, nhiệt độ thấp hơn trung bình đôi chút, bão và áp thấp hoạt động trên biển Đông có thể nhiều hơn hoặc muộn hơn.
Mức độ ảnh hưởng không đều giữa các đợt. Có El Niño mạnh mà mưa ở Tây Nguyên chỉ hụt ít; có đợt yếu mà vẫn gây hạn nặng do cộng hưởng với các yếu tố khác như nhiệt độ mặt nước Ấn Độ Dương. Vì vậy ngành khí tượng luôn nói về xác suất và xu thế, không khẳng định chắc chắn.
Những đợt đã được ghi nhận rộng rãi
Đợt El Niño 2015–2016 là một trong những đợt mạnh nhất từng được đo đạc. Theo nhiều báo cáo của cơ quan khí tượng thủy văn và cơ quan quản lý thời đó, Tây Nguyên và Nam Bộ chịu hạn hán và thiếu nước nghiêm trọng trong mùa khô 2016; nhiều hồ chứa xuống thấp, cây trồng thiếu nước tưới trên diện rộng. Vùng Tà Đùng nằm trong khu vực chịu ảnh hưởng chung ấy.
Các đợt La Niña kéo dài nhiều năm liền gần đây, khoảng 2020–2023, gắn với mùa mưa nhiều ở nhiều vùng của Việt Nam, đặc biệt miền Trung. Tác động cụ thể lên lượng mưa ở Tà Đùng từng năm cần đối chiếu với số liệu trạm, không nên suy diễn trực tiếp.
Trang này không đưa số liệu thiệt hại hay lượng mưa của từng đợt cho riêng Tà Đùng, vì chưa có nguồn công bố riêng cho xã. Người muốn tra cứu nên tìm báo cáo tổng kết mùa của cơ quan khí tượng thủy văn và niên giám thống kê của tỉnh Đắk Nông cũ (nay là Lâm Đồng) cho các năm tương ứng.
El Niño và La Niña thường kéo theo gì ở vùng hồ Tà Đùng
Bảng tổng hợp theo xu hướng chung được ngành khí tượng mô tả cho Tây Nguyên, áp vào các thành phần tự nhiên của vùng hồ. Đây là xu hướng, không phải dự báo cho năm cụ thể.
| Thành phần | Năm El Niño (xu hướng) | Năm La Niña (xu hướng) |
|---|---|---|
| Lượng mưa | Thiếu hụt, mùa mưa có thể đến muộn, dứt sớm | Nhiều hơn, mùa mưa có thể kéo dài |
| Nhiệt độ | Cao hơn trung bình, nắng nóng gay gắt hơn | Thấp hơn trung bình đôi chút |
| Mực nước hồ | Hồ khó tích đầy, mùa khô xuống thấp kéo dài | Nước về nhiều, hồ đầy sớm hơn |
| Suối nhánh | Cạn sớm, nhiều đoạn khô hẳn | Lưu lượng lớn, lũ suối nhiều hơn |
| Rừng | Thảm mục khô, nguy cơ cháy cao hơn | Ẩm, nguy cơ cháy thấp hơn |
| Sườn đồi | Đất khô nứt, xói mạnh khi mưa đầu mùa | Đất ngấm no nước, nguy cơ sạt trượt cao hơn |
Hai cột không phải hai thái cực tuyệt đối: một năm La Niña vẫn có thể có đợt nắng hạn, một năm El Niño vẫn có thể có trận mưa lớn. ENSO làm lệch xác suất, không quyết định từng ngày.
Hồ chứa và năm hạn: vì sao mực nước xuống sâu
Mực nước hồ chứa là kết quả của cân bằng giữa nước về và nước ra. Nước về đến từ mưa trên toàn bộ lưu vực thượng nguồn sông Đồng Nai, chảy qua suối và sông vào hồ. Nước ra gồm nước qua tuabin phát điện, nước xả khi cần, cùng bốc hơi và thấm. Năm El Niño, lượng mưa thiếu hụt làm nước về giảm, trong khi nhu cầu phát điện và cấp nước cho hạ du mùa khô vẫn còn.
Hồ vì thế khó tích đầy vào cuối mùa mưa và xuống thấp sâu hơn, sớm hơn trong mùa khô. Dải bờ đất đỏ lộ ra rộng hơn, một số đảo nối liền thành bán đảo, các nhánh hồ cạn trơ đáy. Cảnh này được nhiều người chụp lại trong những năm hạn và thường được chia sẻ như dấu hiệu bất thường, trong khi thật ra đó là hệ quả bình thường của một năm thiếu mưa đối với hồ chứa.
Cách vận hành cụ thể của hồ do đơn vị vận hành thực hiện theo quy trình vận hành liên hồ chứa trên lưu vực được cấp có thẩm quyền ban hành. Danh mục về hồ Đồng Nai 3 của trang giải thích kỹ phần thủy văn này.
Biến đổi khí hậu có làm ENSO mạnh hơn không
Đây là câu hỏi đang được giới khoa học nghiên cứu tích cực. Báo cáo của Ủy ban Liên chính phủ về biến đổi khí hậu (IPCC) nhìn chung đánh giá rằng ENSO vẫn sẽ là nguồn biến động chính giữa các năm trong thế kỷ này, và trong khí hậu ấm hơn, tác động mưa của ENSO có thể mạnh lên ở nhiều vùng; còn việc tần suất hay cường độ của chính El Niño thay đổi thế nào thì các mô hình chưa thống nhất.
Điều chắc chắn hơn là nền nhiệt độ toàn cầu đang tăng. Khi nền đã ấm hơn, một năm El Niño cộng thêm lên nền đó dễ tạo ra nắng nóng kỷ lục hơn so với vài thập kỷ trước. Tương tự, không khí ấm chứa được nhiều hơi nước hơn, nên các trận mưa lớn có xu hướng dữ dội hơn khi điều kiện thuận lợi.
Với vùng Tà Đùng, điều này có nghĩa: những năm hạn có thể gắt hơn, những đợt mưa lớn có thể dồn dập hơn. Nhưng nói cụ thể cho một xã là vượt quá độ phân giải của các nghiên cứu hiện có; trang này chỉ nêu xu hướng chung được giới khoa học chấp nhận rộng rãi.
Đọc bản tin ENSO và dự báo khí hậu mùa
Các trung tâm khí hậu quốc tế và cơ quan khí tượng thủy văn Việt Nam định kỳ cập nhật trạng thái ENSO cùng xác suất cho các tháng tới, thường diễn đạt như “khả năng chuyển sang trạng thái El Niño trong mùa tới khoảng bao nhiêu phần trăm”. Bản tin dự báo khí hậu của Việt Nam sau đó diễn giải tác động cho từng vùng, trong đó có Tây Nguyên.
Khi đọc, nên chú ý ba điểm. Thứ nhất, pha ENSO dự báo cho mùa nào — tác động tới Tây Nguyên rõ nhất trong mùa khô và đầu mùa mưa. Thứ hai, cường độ dự báo yếu, vừa hay mạnh. Thứ ba, các yếu tố khác được nhắc kèm, như nhiệt độ Ấn Độ Dương. Một El Niño yếu kèm điều kiện khác thuận lợi có thể không gây hạn đáng kể.
Với người sống quanh hồ, thông tin này hữu ích để chuẩn bị từ sớm: tích trữ nước cho mùa khô, chú ý phòng cháy khi thảm thực vật khô, hoặc ngược lại chú ý sườn dốc, suối khi dự báo mùa mưa nhiều. Đây là gợi ý chuẩn bị theo xác suất, không phải lời tiên đoán.
Những gì còn chưa biết về Tà Đùng
Mối liên hệ giữa ENSO và lượng mưa Tây Nguyên được mô tả khá kỹ ở quy mô vùng, dựa trên chuỗi số liệu của các trạm như Buôn Ma Thuột, Đà Lạt, Gia Nghĩa. Nhưng với riêng vùng hồ Tà Đùng, nơi địa hình đồi núi và hồ chứa tạo vi khí hậu riêng, chưa có nghiên cứu công bố nào định lượng ảnh hưởng ấy.
Cũng chưa có số liệu dài hạn để biết mực nước hồ Đồng Nai 3 phản ứng với từng đợt El Niño, La Niña ra sao một cách công khai, chi tiết. Đơn vị vận hành có số liệu vận hành, nhưng phần lớn phục vụ quản lý và không phải lúc nào cũng công bố đầy đủ.
Vì thế, khi đọc ở đâu đó những khẳng định chắc nịch kiểu “El Niño năm nay sẽ làm hồ Tà Đùng cạn tới mức…”, nên dè dặt. Điều có cơ sở là xu hướng chung của vùng; mức cụ thể cho từng năm, từng nơi chỉ biết được khi có số liệu đo.
Đây cũng là một khoảng trống mà các chương trình quan trắc tương lai — trạm đo mưa tự động trong xã, chuỗi số liệu mực nước công khai, quan trắc trong Vườn quốc gia — có thể lấp đầy. Khi có số liệu, câu hỏi “năm El Niño thì Tà Đùng khác Gia Nghĩa thế nào” mới có câu trả lời thật.
Câu hỏi thường gặp
El Niño ảnh hưởng thế nào tới Tà Đùng?
Những năm El Niño, Tây Nguyên trong đó có vùng Tà Đùng thường nắng nóng hơn, lượng mưa thiếu hụt, mùa khô gay gắt và kéo dài. Hồ khó tích đầy, suối cạn sớm, nguy cơ cháy rừng tăng. Đây là xu hướng, không năm nào giống hệt năm nào.
La Niña có làm Tà Đùng mưa nhiều hơn không?
Xu hướng chung là những năm La Niña, Việt Nam nhiều vùng mưa nhiều hơn trung bình, mùa mưa có thể kéo dài. Với Tà Đùng, điều đó thường đồng nghĩa nước về hồ nhiều, suối lớn, đất đồi ngấm no nước và nguy cơ sạt trượt cao hơn.
ENSO là gì?
ENSO là dao động nhiệt độ mặt biển và khí quyển ở vùng xích đạo Thái Bình Dương, gồm pha nóng El Niño, pha lạnh La Niña và giai đoạn trung tính. Nó làm dịch chuyển vùng mưa nhiều trên Thái Bình Dương và ảnh hưởng khí hậu nhiều nơi, kể cả Đông Nam Á.
Năm hạn nào ở Tây Nguyên gắn với El Niño?
Đợt El Niño 2015–2016 được ghi nhận rộng rãi là gắn với hạn hán, thiếu nước nghiêm trọng ở Tây Nguyên và Nam Bộ trong mùa khô 2016, theo báo cáo của các cơ quan khí tượng và quản lý thời đó. Số liệu riêng cho Tà Đùng chưa có công bố.
Biến đổi khí hậu có làm năm hạn ở Tà Đùng gắt hơn không?
Nền nhiệt độ toàn cầu tăng làm các năm El Niño dễ gây nắng nóng kỷ lục hơn, và không khí ấm chứa nhiều hơi nước hơn làm mưa lớn có xu hướng dữ dội hơn. Mức cụ thể cho một xã như Tà Đùng chưa có nghiên cứu định lượng.
Theo dõi dự báo El Niño ở đâu?
Cơ quan khí tượng thủy văn Việt Nam định kỳ phát hành bản tin dự báo khí hậu và trạng thái ENSO, kèm diễn giải tác động cho từng vùng như Tây Nguyên. Các trung tâm khí hậu quốc tế cũng cập nhật xác suất ENSO hằng tháng.