Ở Tà Đùng, những buổi sáng có biển mây phủ kín thung lũng hồ thường gặp nhiều nhất trong nửa sau mùa mưa và những tuần đầu mùa khô — đại thể khoảng tháng 6 đến tháng 11, đậm nhất quanh tháng 9 đến tháng 11 theo lệ chung. Lý do là lúc đó hội đủ hai điều kiện: đất, cây và mặt hồ còn ngậm rất nhiều nước sau nhiều tháng mưa, và bắt đầu có những đêm quang mây để mặt đất nguội nhanh.
Thiếu một trong hai điều kiện là mây mỏng hoặc không có. Giữa mùa khô, đêm quang nhưng không khí khô, nên sáng ra chỉ có sương mỏng trên mặt hồ. Giữa những đợt mưa dầm, ẩm thì thừa nhưng trời đêm phủ mây dày, mặt đất không nguội được, nên sáng ra là mây xám thấp và mưa phùn chứ không phải biển mây trắng nằm dưới chân đồi. Bài này đi theo lịch năm của hiện tượng; phần vật lý của từng loại sương mây được đào sâu ở danh mục Khí hậu, sương và mây.
Biển mây ở Tà Đùng thực chất là gì
Thứ người ta gọi là "biển mây" khi đứng trên đồi nhìn xuống hồ Tà Đùng, phần lớn là sương mù thung lũng — một lớp mây tầng rất thấp nằm sát mặt đất và mặt nước ở chỗ trũng. Đứng dưới lớp đó, người ta thấy sương mù mịt; đứng trên đỉnh đồi cao hơn mặt lớp sương, người ta thấy một biển trắng phẳng, các đỉnh đồi và đảo cây nhô lên như đảo thật.
Lớp sương đó hình thành chủ yếu theo hai cách. Cách thứ nhất là sương bức xạ: đêm trời quang, mặt đất và cây cỏ toả nhiệt lên không trung, nguội đi, làm lớp không khí sát đất nguội theo tới điểm sương và hơi nước ngưng thành giọt li ti. Không khí lạnh nặng hơn nên trôi theo sườn xuống đọng ở đáy thung lũng và trên mặt hồ — đó là lý do lớp sương luôn nằm ở chỗ thấp. Cách thứ hai là sương bốc hơi trên mặt hồ: khi nước hồ ấm hơn không khí lạnh phía trên, hơi nước bốc lên rồi ngưng ngay, tạo những làn khói trắng lượn trên mặt nước.
Ở vùng hồ lớn giữa đồi như Tà Đùng, hai cơ chế thường cộng lại trong cùng một buổi sáng. Phía trên lớp sương thường có một lớp không khí ấm hơn — hiện tượng nghịch nhiệt — làm "nắp" giữ lớp sương nằm yên cho tới khi nắng lên đủ nóng phá nắp.
Vì sao mùa mây rơi vào nửa sau mùa mưa
Hãy nghĩ tới một cái bể chứa ẩm. Đầu mùa mưa, đất sau mùa khô còn đang khát, mưa xuống thấm hết; cây rừng mới ra lá, hồ còn đang ở mức thấp. Lượng hơi nước mà mặt đất và thảm thực vật có thể trả lại cho không khí mỗi đêm còn hạn chế. Qua vài tháng mưa, đất bão hoà, suối đầy, hồ tích nước lên cao, rừng xanh dày đặc thoát hơi nước mạnh — "bể ẩm" đầy tràn.
Cùng lúc ấy, về cuối mùa mưa, tần suất những đêm trời quang tăng dần khi gió mùa Tây Nam yếu đi. Mỗi đêm quang sau một ngày ẩm là một đêm có cơ hội tạo sương bức xạ dày. Đến khi mùa khô thật sự đến, gió Đông Bắc khô tràn về, "bể ẩm" vơi dần qua từng tuần, và biển mây thưa đi, mỏng đi, cho tới khi chỉ còn sương mỏng trên mặt hồ.
Vì vậy cửa sổ đẹp nhất của biển mây là khoảng giao mùa — nhiều người địa phương diễn tả là "mưa đã thưa mà đất còn ướt". Tháng cụ thể dịch theo năm: mùa mưa kết thúc sớm thì cửa sổ đến sớm và ngắn, mùa mưa kéo dài thì cửa sổ đến muộn.
Một năm của sương và mây ở vùng hồ, theo từng giai đoạn
Bảng mô tả xu hướng chung, dựa trên cơ chế đã nêu và lệ thường của vùng cao nguyên phía nam; không phải số liệu đo của một trạm cụ thể:
| Giai đoạn (thường) | Ẩm của đất và không khí | Đêm quang? | Kiểu sương mây buổi sáng hay gặp |
|---|---|---|---|
| Đầu mùa mưa | Đang tăng, đất còn hút nước | Thỉnh thoảng | Sương mỏng sau những đêm quang hiếm hoi; mây giông chiều nhiều hơn sương sáng |
| Giữa mùa mưa | Rất cao | Ít | Mây thấp xám, mưa phùn, sương mù kéo dài trên đèo; biển mây trắng có nhưng không đều |
| Cuối mùa mưa – giao mùa | Còn rất cao | Tăng dần | Biển mây dày, phẳng trong thung lũng hồ những sáng sau đêm quang |
| Đầu mùa khô | Giảm dần | Nhiều | Biển mây còn nhưng mỏng hơn, tan sớm hơn; sương bốc hơi trên mặt hồ rõ |
| Giữa và cuối mùa khô | Thấp | Rất nhiều | Sương mỏng trên mặt hồ lúc rạng sáng, ít khi đủ dày thành biển mây |
Điểm đáng chú ý ở hàng cuối: mùa khô có nhiều đêm quang nhất, nhiệt độ đêm hạ thấp nhất, nhưng lại ít biển mây nhất. Điều đó cho thấy ẩm, chứ không phải lạnh, mới là yếu tố quyết định.
Trong một buổi sáng: sương sinh ra và tan đi lúc nào
Theo lệ chung của sương bức xạ, lớp sương bắt đầu hình thành từ nửa đêm về sáng, dày dần và dày nhất quanh lúc rạng sáng — thời điểm nhiệt độ không khí thấp nhất trong ngày. Sau khi mặt trời lên, nắng sưởi ấm đỉnh lớp sương và sườn đồi hướng đông trước. Lớp sương mỏng dần từ trên xuống và từ mép vào, có khi bị gió nhẹ xé thành từng dải trôi qua các đảo.
Ở vùng hồ, biển mây thường tồn tại từ lúc trời hửng tới khoảng 7–8 giờ sáng, có hôm kéo dài hơn nếu nắp nghịch nhiệt bền hoặc trời âm u. Những ngày nắng lên nhanh, biển mây có thể tan chỉ trong nửa giờ. Thời gian này không cố định và mỗi buổi một khác; mốc giờ chỉ nên hiểu là khung tham khảo.
Một chi tiết thú vị: mặt hồ thường là nơi sương tan muộn nhất. Nước có nhiệt dung lớn, ấm lên chậm hơn đất, nên lớp không khí sát mặt hồ giữ ẩm và giữ lạnh lâu hơn sườn đồi. Đứng trên cao có khi thấy đồi đã nắng vàng mà lòng hồ vẫn còn một vệt trắng.
Vì sao có sáng có mây, có sáng không, dù cùng một mùa
Đêm trước có mây che. Mây ban đêm như tấm chăn giữ nhiệt; mặt đất không nguội được tới điểm sương nên sáng ra không có sương dày. Đây là lý do phổ biến nhất.
Gió đêm mạnh. Gió trộn lớp không khí lạnh sát đất với lớp ấm phía trên, phá thế nghịch nhiệt; sương không đọng được. Những đêm lặng gió mới cho biển mây phẳng.
Không khí đã khô. Đợt gió Đông Bắc khô tràn về giữa giai đoạn giao mùa có thể làm vài sáng liền không có mây dù đêm rất quang.
Ngày hôm trước có mưa. Một trận mưa chiều làm đất và lá ướt, nếu đêm sau quang trời thì sáng hôm sau thường có sương dày — đây là kiểu "mưa chiều, mây sáng" mà nhiều người ở vùng cao nhận ra theo kinh nghiệm.
Vị trí đứng. Biển mây chỉ là biển khi đứng cao hơn mặt lớp sương. Đứng ở thung lũng thì thấy sương mù; cùng một buổi sáng hai người ở hai độ cao kể hai câu chuyện khác nhau.
Mây, sương và đời sống của rừng, của hồ
Sương mây buổi sáng không chỉ là cảnh. Với rừng trên cao nguyên, sương là một nguồn ẩm thứ hai: giọt sương đọng trên lá, trên rêu, trên địa y, nhỏ xuống đất, giúp tầng thảm mục dưới tán giữ ẩm lâu hơn sang đầu mùa khô. Các loài rêu, dương xỉ biểu sinh, phong lan bám trên thân cây phụ thuộc nhiều vào độ ẩm không khí như vậy. Đó là lý do ở những sườn hay có sương, thân cây phủ rêu dày hơn.
Với hồ, những buổi sáng sương dày làm ánh sáng tới mặt nước muộn hơn, nước tầng mặt ấm lên chậm hơn — một khác biệt nhỏ nhưng đủ để ảnh hưởng tới nhịp hoạt động của phù du và cá ở tầng mặt trong ngày. Mùa mây cũng thường trùng mùa hồ đầy, nên vùng nước nông ven bờ mới ngập trong những buổi sáng mát là chỗ kiếm ăn của nhiều loài.
Với con người, sương dày trên đường đèo và đường đồi là rủi ro giao thông thật sự, nhất là đoạn quốc lộ đi qua vùng cao. Cơ chế sương mù và cách ứng xử trước hiểm hoạ được viết ở danh mục an toàn; ở đây chỉ nhắc rằng mùa mây đẹp nhất cũng là mùa tầm nhìn buổi sớm kém nhất.
Mây trên đỉnh núi và sương trên mặt hồ: hai tầng không cùng lịch
Ở vùng Tà Đùng có hai "tầng mây" mà người quan sát hay gộp làm một. Tầng thấp là sương thung lũng nằm trên mặt hồ và các thung lũng suối, sinh ra do không khí lạnh ban đêm đọng xuống chỗ trũng — đây là biển mây buổi sáng. Tầng cao là mây bám đỉnh núi trong khối núi của vườn quốc gia, sinh ra khi gió ẩm bị địa hình đẩy lên, nguội đi theo độ cao và ngưng tụ thành mây ngay quanh đỉnh. Kiểu mây thứ hai gọi là mây địa hình.
Hai tầng này có lịch khác nhau. Mây địa hình phụ thuộc vào gió ẩm thổi tới sườn núi, nên dày nhất trong mùa mưa khi gió mùa Tây Nam mang nhiều hơi nước; nó có thể phủ đỉnh núi cả ngày, kể cả lúc thung lũng đã nắng. Sương thung lũng phụ thuộc vào đêm quang và lặng gió, nên đẹp nhất lúc giao mùa như đã nói. Có những buổi sáng thấy cả hai: dưới là biển mây phẳng trên hồ, trên là chóp núi đội một vành mây, giữa là dải sườn đồi trong vắt.
Phân biệt hai tầng giúp hiểu vì sao người ở thung lũng nói "mùa này sáng nào cũng sương", người ở gần núi lại nói "mùa này núi lúc nào cũng mây": họ đang nói về hai hiện tượng có công tắc khác nhau, không mâu thuẫn nhau.
Dấu hiệu mùa mây đang tới và đang hết
Không cần lịch, có thể đọc mùa mây từ chính thiên nhiên quanh hồ. Những dấu hiệu sau là hệ quả trực tiếp của hai điều kiện ẩm và đêm quang:
- Mùa mây đang tới: mưa chuyển từ mưa dầm cả ngày sang mưa giông buổi chiều rồi tạnh; tối bắt đầu thấy sao; sáng ra cỏ ướt sũng dù đêm không mưa; mặt hồ đã lên cao, mép nước chạm tới phần đồi có cây.
- Mùa mây đang thịnh: nhiều sáng liền thung lũng phủ trắng, tan dần theo nắng; buổi trưa trời xanh, chiều có thể có mây vần vũ nhưng ít mưa; đêm lạnh hơn rõ so với giữa mùa mưa.
- Mùa mây đang hết: gió hanh thổi mạnh vào buổi chiều; cỏ đồi chớm úa; sương sáng chỉ còn là làn mỏng trên mặt hồ; da và môi khô nhanh; mép nước hồ bắt đầu lùi lộ vệt đỏ đầu tiên.
Những dấu hiệu này không chính xác như số đo khí tượng, nhưng chúng phản ánh đúng cơ chế, và có giá trị ở chỗ ai ở vùng hồ cũng tự quan sát được. Người làm nông lâu năm trên cao nguyên thường đọc mùa theo đúng kiểu ấy.
Câu hỏi thường gặp
Mùa khô ở Tà Đùng có biển mây không?
Có nhưng ít và mỏng hơn, chủ yếu ở đầu mùa khô khi đất còn ẩm. Giữa và cuối mùa khô, không khí khô nên sáng ra thường chỉ có sương mỏng lượn trên mặt hồ, ít khi đủ dày phủ kín thung lũng thành biển mây.
Vì sao mây nằm dưới chân đồi chứ không ở trên trời?
Vì đó là sương mù thung lũng. Không khí lạnh ban đêm nặng hơn nên trôi xuống chỗ trũng và mặt hồ, ngưng tụ thành sương ở đó. Phía trên có lớp không khí ấm hơn giữ lớp sương nằm yên, nên đứng trên đồi nhìn xuống thấy biển trắng.
Năm nhiều mưa thì mùa mây dài hơn không?
Thường là vậy, vì đất và hồ ngậm nhiều nước hơn, giai đoạn giao mùa ẩm kéo dài hơn. Năm khô hạn, nhất là năm El Niño, mùa mây có thể ngắn và mỏng. Đây là xu hướng theo cơ chế, không có số liệu đo riêng cho hồ Tà Đùng để khẳng định từng năm.
Hồ thủy điện có làm Tà Đùng nhiều sương hơn trước không?
Về nguyên lý, một mặt nước rộng cung cấp thêm hơi nước và có thể làm sương bốc hơi trên hồ xuất hiện nhiều hơn. Nhưng mức thay đổi cụ thể ở Tà Đùng trước và sau khi tích nước chưa có nghiên cứu công bố rộng rãi, nên không nên khẳng định con số.
Sương sáng có phải là mưa không?
Không. Sương là hơi nước ngưng tụ thành giọt rất nhỏ lơ lửng gần mặt đất, rơi chậm và chủ yếu đọng lại khi chạm lá, cỏ. Lượng nước sương đóng góp nhỏ hơn mưa nhiều, nhưng có ý nghĩa với rêu, địa y và tầng thảm mục dưới tán rừng vào mùa ít mưa.
Làm sao đoán sáng mai có biển mây không?
Xem ba điều: hôm nay hoặc mấy hôm trước có mưa làm đất ẩm không, đêm nay trời có quang không, và có lặng gió không. Đủ cả ba thì khả năng có sương thung lũng dày khá cao. Thiếu một điều thì khả năng giảm rõ.