Ở vùng rừng quanh hồ Tà Đùng, săn bắt, đặt bẫy, nuôi nhốt và mua bán động vật hoang dã khi không có phép đều là hành vi bị cấm: trong rừng đặc dụng, Luật Lâm nghiệp 2017 cấm săn bắt hoàn toàn; với loài nguy cấp, quý, hiếm, Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) có tội danh riêng tại Điều 244, còn Điều 234 xử lý vi phạm về động vật hoang dã nói chung. Lý do khoa học là bẫy và săn làm rừng mất dần các loài giữ cân bằng sinh thái, và việc giết mổ, buôn bán thú hoang là một đường lây bệnh từ động vật sang người đã được y học ghi nhận rõ.
Bài viết dành cho người muốn hiểu vì sao luật lại nghiêm như vậy với một việc mà ở nhiều vùng rừng trước đây được xem là bình thường — đi rừng đặt bẫy kiếm thêm bữa ăn. Địa bàn là xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng (trước 7/2025 là Đắk Som và Đắk R'Măng của huyện Đắk Glong, Đắk Nông) cùng Vườn quốc gia Tà Đùng. Mức phạt cụ thể không ghi ở đây vì thay đổi theo văn bản; người cần áp dụng hãy tra bản hiện hành.
Bẫy dây: thứ vũ khí rẻ nhất mà tàn phá lớn nhất
Ở nhiều khu bảo tồn Đông Nam Á, các tổ chức bảo tồn và lực lượng tuần tra đã ghi nhận một thực tế giống nhau: mối đe doạ trực tiếp lớn nhất với thú rừng cỡ vừa và lớn không phải súng mà là bẫy dây. Một sợi dây cáp phanh xe máy hay dây thép mỏng, buộc vào một cành cây uốn cong và đặt trên lối mòn thú đi, giá gần như bằng không. Một người có thể đặt hàng trăm bẫy trong một chuyến vào rừng rồi bỏ đó nhiều tuần.
Bẫy dây không chọn loài. Nó bắt được con mang, con heo rừng mà người đặt muốn, nhưng cũng bắt cả gấu, linh trưởng xuống đất, chim lớn đi kiếm ăn dưới đất, rùa, thậm chí cả chó nhà đi lạc. Con vật mắc bẫy thường không chết ngay mà vật vã nhiều ngày; có con giật đứt được dây nhưng mang vết thương hoại tử ở chân rồi chết sau đó. Nhiều bẫy bị bỏ quên, tiếp tục giết thú suốt nhiều tháng.
Vì vậy công việc gỡ bẫy của kiểm lâm và các tổ tuần tra cộng đồng ở các vườn quốc gia là việc lặp đi lặp lại, ít ai thấy nhưng có ý nghĩa sống còn cho quần thể thú. Mỗi bẫy được gỡ là một con vật không phải chết.
Hội chứng rừng rỗng: cây còn mà rừng đã yếu
Các nhà sinh thái dùng khái niệm "rừng rỗng" để mô tả những khu rừng nhìn từ trên cao vẫn xanh, tán vẫn kín, nhưng bên trong vắng gần hết thú cỡ vừa và lớn, chim lớn. Hiện tượng này đã được mô tả ở nhiều nơi trong vùng nhiệt đới, nơi săn bắt kéo dài nhiều thập kỷ.
Rừng rỗng không chỉ buồn vì vắng tiếng thú. Nhiều loài cây rừng nhiệt đới có hạt to, cần thú và chim lớn ăn quả rồi mang hạt đi xa mới nảy mầm tốt; khi những loài phát tán này mất đi, hạt rụng dồn dưới gốc mẹ, bị côn trùng và nấm tấn công, cây non không đi xa được. Qua nhiều thế hệ, thành phần cây rừng thay đổi: cây có hạt nhỏ phát tán nhờ gió hoặc chim nhỏ thắng thế, cây gỗ lớn hạt to thưa dần.
Thú ăn thịt nhỏ và chim săn mồi bị mất cũng làm mất khả năng khống chế các loài gặm nhấm, côn trùng. Như vậy săn bắt không chỉ lấy đi vài cá thể mà làm lệch cả chuỗi quan hệ trong rừng. Đây là lý do luật về rừng đặc dụng cấm săn bắt toàn bộ, không chỉ các loài quý hiếm.
Bệnh lây từ động vật sang người: lý do y tế của lệnh cấm
Tổ chức Y tế Thế giới và nhiều cơ quan y tế quốc gia đã nhiều lần cảnh báo rằng phần lớn các bệnh truyền nhiễm mới nổi ở người có nguồn gốc từ động vật, và tiếp xúc với động vật hoang dã qua săn bắt, giết mổ, buôn bán là một trong những đường lây đáng ngại nhất. Khi thú rừng bị nhốt chung trong lồng, vận chuyển xa, giết mổ trong điều kiện thiếu vệ sinh, máu và dịch tiết của chúng tiếp xúc trực tiếp với người, mầm bệnh có cơ hội vượt qua rào cản giữa các loài.
Sau đại dịch COVID-19, Việt Nam đã có các chỉ đạo về giải pháp cấp bách quản lý động vật hoang dã, trong đó có việc siết buôn bán, tiêu thụ động vật hoang dã. Ngoài nguy cơ bệnh mới, thịt thú rừng không qua kiểm dịch còn có thể mang ký sinh trùng, vi khuẩn mà người ăn không biết.
Từ góc sức khoẻ, lời khuyên rất rõ: không ăn, không mua thịt và sản phẩm từ động vật hoang dã không rõ nguồn. Ai đã ăn và có biểu hiện sốt, đau cơ, rối loạn tiêu hoá kéo dài nên đi khám và kể với bác sĩ về món đã ăn để được tư vấn đúng.
Luật phân biệt các hành vi như thế nào
Trong rừng đặc dụng. Luật Lâm nghiệp 2017 cấm săn, bắt, nuôi, nhốt, giết, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán động vật rừng trái quy định. Trong vườn quốc gia, hầu như không có trường hợp nào được phép săn bắt, trừ nghiên cứu khoa học có phép và mục đích bảo tồn.
Với loài nguy cấp, quý, hiếm. Điều 244 Bộ luật Hình sự xử lý các hành vi săn bắt, giết, nuôi, nhốt, vận chuyển, buôn bán trái phép loài thuộc danh mục ưu tiên bảo vệ hoặc nhóm IB, cũng như sản phẩm, bộ phận của chúng. Với nhóm loài ưu tiên bảo vệ, chỉ một cá thể cũng có thể đủ để xem xét trách nhiệm hình sự theo quy định hiện hành.
Với động vật hoang dã thông thường. Điều 234 Bộ luật Hình sự xử lý vi phạm quy định về quản lý, bảo vệ động vật hoang dã khi vượt ngưỡng nhất định; dưới ngưỡng thì xử phạt hành chính theo nghị định về lâm nghiệp.
Với người mua, người ăn. Người tiêu dùng cuối thường không phải đối tượng xử lý chính, nhưng người mua để bán lại, quán bán món thịt rừng không rõ nguồn và người vận chuyển thì có. Chính nhu cầu của người ăn duy trì toàn bộ chuỗi.
Nuôi động vật hoang dã: khi nào hợp pháp, khi nào không
Không phải mọi việc nuôi động vật hoang dã đều trái luật. Pháp luật cho phép cơ sở nuôi một số loài khi có nguồn giống hợp pháp, đăng ký với cơ quan kiểm lâm, đáp ứng điều kiện chuồng trại, an toàn cho người và vật nuôi, vệ sinh phòng bệnh. Nhóm loài, thủ tục và điều kiện cụ thể được quy định ở các nghị định, thông tư về quản lý lâm sản và động vật rừng.
Cơ sở nuôi hợp pháp phải ghi chép nguồn gốc, số lượng nhập, sinh sản, chết, bán ra và chịu kiểm tra định kỳ. Cơ chế sổ sách này sinh ra chính vì nhiều nơi trên thế giới đã thấy trại nuôi bị dùng làm vỏ để "rửa" động vật bắt từ rừng thành động vật nuôi. Người mua từ trại nuôi vì thế cũng nên hỏi giấy tờ nguồn gốc, không chỉ tin vào lời nói "hàng nuôi".
Điều quyết định là nguồn gốc. Một con chim, con khỉ, con rùa bắt từ rừng về nuôi làm cảnh không có giấy tờ nguồn gốc hợp pháp thì việc nuôi là trái phép, dù người nuôi chăm nó rất kỹ. Vì vậy những lời chào bán thú cưng "bắt từ rừng" ở chợ, ven đường hay trên mạng xã hội cần được hiểu đúng là lời mời tham gia một giao dịch trái phép.
Ở vùng giáp rừng như Tà Đùng, việc nuôi nhốt chim rừng, khỉ con trong nhà từng là thói quen ở nhiều nơi. Những năm gần đây, nhiều trường hợp người dân tự nguyện giao nộp động vật hoang dã cho kiểm lâm để chuyển về trung tâm cứu hộ đã được báo chí ghi nhận ở nhiều tỉnh. Đó là cách đúng khi lỡ đang giữ một con vật như vậy.
Người đến vùng hồ có thể góp phần ở mức nào
Khách đến Tà Đùng không phải ai cũng biết mình đang đứng cạnh một vườn quốc gia. Những việc rất bình thường như đặt món "đặc sản rừng" ở quán, mua mật gấu, cao, sừng làm quà, chụp ảnh với khỉ, chim bị xích làm cảnh ở điểm dừng chân đều góp một phần nhỏ vào nhu cầu buôn bán. Không đặt, không mua, không chụp ảnh với động vật bị nuôi nhốt là phần dễ làm nhất.
Khi thấy bẫy dây trên lối đi, không nên tự gỡ nếu không có kinh nghiệm vì có loại bẫy gây thương tích cho người; ghi nhớ vị trí và báo kiểm lâm. Khi thấy mua bán thú rừng công khai, có thể báo kiểm lâm hoặc chính quyền xã. Không nên tự đối chất, tranh cãi với người bán.
Với những người quen đi rừng, săn ảnh chim thú, có một nguyên tắc nghề nghiệp nên giữ: không công bố vị trí chính xác nơi gặp loài quý hiếm trên mạng. Những bức ảnh kèm toạ độ đã từng dẫn người săn bắt đến đúng chỗ ở nhiều nơi trên thế giới.
Vì sao thú rừng ở vùng hồ đặc biệt dễ bị săn
Hồ Đồng Nai 3 đã biến một thung lũng sông liền mạch thành mặt nước rộng xen nhiều bán đảo và đảo. Với thú đi trên mặt đất, các dải rừng còn lại quanh hồ giống những ngón tay chĩa ra nước, lối di chuyển giữa chúng bị dồn vào vài cổ đất hẹp. Người đặt bẫy có kinh nghiệm biết rất rõ những cổ đất này, chỉ cần chặn đúng chỗ là bắt được phần lớn thú qua lại.
Mùa khô, khi suối nhỏ cạn, thú phải xuống mép hồ uống nước theo những lối mòn cố định. Mép nước lúc đó lại lộ ra một dải bờ trống, thú đi qua dễ bị phát hiện. Đó là những thời điểm và địa điểm mà tuần tra bảo vệ rừng thường chú ý nhất. Thuyền máy trên hồ cũng giúp người săn tiếp cận các bán đảo xa đường bộ nhanh hơn trước nhiều — một mặt trái của việc giao thông mặt hồ thuận tiện.
Hiểu được cấu trúc này giúp thấy vì sao giữ được các hành lang rừng nối nhau và kiểm soát việc ra vào bằng thuyền ở các bán đảo giáp rừng đặc dụng có ý nghĩa lớn hơn nhiều so với diện tích mặt đất mà chúng chiếm.
Câu hỏi thường gặp
Đặt bẫy thú trong rẫy nhà mình giáp rừng có phạm luật không?
Nếu bẫy bắt động vật hoang dã thì vẫn có thể vi phạm quy định về bảo vệ động vật rừng, nhất là khi loài bị bắt thuộc nhóm bảo vệ. Rẫy giáp rừng đặc dụng càng dễ bắt nhầm thú từ rừng ra. Có vấn đề thú phá hoại nên báo chính quyền và kiểm lâm để có cách xử lý đúng.
Mua thịt rừng ăn một lần có bị xử lý không?
Người ăn thường không phải đối tượng xử lý chính, nhưng việc mua là thứ nuôi đường dây săn bắt, vận chuyển trái phép. Thịt không qua kiểm dịch cũng có rủi ro bệnh, nên cách đúng là không mua, không ăn.
Điều 244 Bộ luật Hình sự xử lý hành vi gì?
Điều 244 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) xử lý vi phạm quy định về quản lý, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm, gồm săn bắt, giết, nuôi, nhốt, vận chuyển, buôn bán trái phép cá thể, bộ phận hoặc sản phẩm của chúng.
Rừng rỗng là gì?
Rừng rỗng là khu rừng còn cây và tán kín nhưng đã mất phần lớn thú cỡ vừa và lớn vì săn bắt. Khi các loài ăn quả, phát tán hạt và săn mồi biến mất, cấu trúc rừng thay đổi dần qua nhiều thế hệ cây.
Vì sao bẫy dây bị xem là mối đe doạ lớn với thú rừng?
Bẫy dây rẻ, đặt được hàng loạt và không chọn loài, bắt cả thú lớn, linh trưởng, chim kiếm ăn dưới đất. Con vật mắc bẫy thường chết dần nhiều ngày, còn bẫy bị bỏ quên tiếp tục giết thú suốt nhiều tháng, nên tác động lên quần thể rất lớn.
Thấy bẫy dây trong rừng có nên tự gỡ không?
Không nên tự gỡ nếu không có kinh nghiệm vì có loại bẫy có thể gây thương tích. Hãy ghi nhớ vị trí, chụp ảnh nếu an toàn và báo cho kiểm lâm hoặc Ban quản lý vườn quốc gia để họ xử lý.