Quanh hồ Tà Đùng, chim nước sống nhờ hồ theo nhiều cách khác nhau: cò và diệc đứng rình cá, ếch ở mép nước nông; cốc lặn sâu đuổi bắt cá rồi đậu trên thân cây khô phơi cánh; bói cá lao từ cành cây xuống bắt cá nhỏ sát mặt nước; le hôi lặn tìm mồi ở vịnh lặng. Nơi chúng xuất hiện thay đổi theo mực nước, vì mực nước quyết định đâu là vùng nước nông nhiều mồi.
Vùng hồ thuộc xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng (trước 1/7/2025 là Đắk Som và Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong, Đắk Nông), giáp Vườn quốc gia Tà Đùng — khu vực được biết tới với giá trị đa dạng sinh học, trong đó có chim. Bài này nói về chim nước ở hồ chứa theo góc sinh thái học. Các loài nêu là những loài chim nước phổ biến ở hồ chứa và đất ngập nước Việt Nam; danh sách loài chính xác ở hồ Tà Đùng cần đối chiếu với kết quả khảo sát của Vườn quốc gia hoặc các nhà nghiên cứu chim.
Vì sao hồ chứa thu hút chim nước
Một hồ chứa lớn tạo ra môi trường mà trước đó vùng đồi núi không có: mặt nước rộng, nhiều cá, vùng nông ven bờ, cây khô đứng trong nước làm chỗ đậu. Với chim nước, đây là nguồn thức ăn dồi dào và chỗ nghỉ an toàn. Nhiều hồ chứa ở Việt Nam và trên thế giới đã trở thành điểm tập trung chim nước sau khi tích nước.
Tuy vậy, hồ chứa có mực nước dao động lớn và bờ dốc thường không phải là môi trường lý tưởng cho mọi loài. Những loài cần vùng nông rộng, thảm thực vật thủy sinh dày, bãi bùn phẳng — như nhiều loài chim lội, vịt trời — thường thích đầm lầy, ruộng ngập hơn. Ở hồ chứa vùng đồi như Tà Đùng, các vùng nông thường tập trung ở cửa suối, nhánh hồ kín và dải bán ngập mùa khô.
Vì vậy thành phần chim nước ở hồ chứa vùng núi thường nghiêng về các loài săn cá giỏi, thích nghi với nước sâu và bờ dốc, hơn là các loài lội bùn.
Các nhóm chim nước và cách kiếm ăn
Cò và diệc — rình ở mép nước. Các loài cò như cò trắng (Egretta garzetta) và diệc như diệc xám (Ardea cinerea) đứng yên hoặc bước chậm ở nước nông, chờ cá, ếch, tôm tới gần rồi mổ nhanh. Chúng cần vùng nước nông vừa tầm chân.
Cốc — lặn đuổi bắt. Chim cốc, ví dụ cốc đen (Microcarbo niger), lặn sâu, dùng chân bơi đuổi cá dưới nước. Lông của chúng không chống thấm hoàn toàn để giảm sức nổi khi lặn, nên sau khi lặn phải đậu dang cánh phơi khô — hình ảnh quen thuộc trên thân cây khô giữa hồ.
Bói cá — lao từ trên cao. Các loài bói cá đậu trên cành cây, dây điện hoặc bay lượn tại chỗ trên mặt nước, rồi lao thẳng xuống bắt cá nhỏ sát mặt nước. Chúng cần nước tương đối trong để nhìn thấy cá và chỗ đậu gần mặt nước.
Le hôi — lặn ở vịnh lặng. Le hôi (Tachybaptus ruficollis) là chim lặn nhỏ, sống ở vùng nước lặng có thực vật, lặn bắt cá nhỏ và côn trùng nước. Chúng thường ở nhánh hồ kín, ít sóng.
Chim săn mồi trên mặt nước. Một số loài chim săn mồi như ó cá, diều có thể săn cá ở hồ chứa lớn. Sự có mặt của chúng ở hồ Tà Đùng cần đối chiếu với khảo sát chuyên môn.
Mực nước quyết định chim ở đâu
Với chim lội như cò, diệc, vùng kiếm ăn tốt nhất là nước nông dưới khoảng chiều dài chân. Ở hồ chứa bờ dốc, dải nước nông ven bờ rất hẹp khi hồ đầy. Khi mực nước hạ trong mùa khô, các cửa suối, nhánh hồ, bãi thoải lộ ra những vùng nông rộng hơn, cá nhỏ dồn vào các vũng sót — đây là lúc chim lội tập trung nhiều nhất.
Với chim lặn như cốc, mực nước ít quan trọng hơn; chúng cần cá và chỗ đậu. Những thân cây khô đứng trong nước là chỗ đậu lý tưởng: cao, thoáng, gần chỗ kiếm ăn, xa bờ nên an toàn với thú săn mồi trên cạn. Khi cây khô mục đổ dần theo năm, chỗ đậu ít đi.
Theo nguyên lý này, người quan sát có thể dự đoán: mùa khô thấy nhiều cò, diệc ở cửa suối và bãi bán ngập; quanh năm thấy cốc trên cây khô giữa hồ; bói cá ở những đoạn bờ có cành cây chìa ra mặt nước.
Chim nước trong chuỗi thức ăn của hồ
Chim nước đứng ở bậc cao của chuỗi thức ăn hồ: chúng ăn cá, tôm, ếch nhái, côn trùng nước — những sinh vật lại sống nhờ phù du và sinh vật nhỏ hơn. Vì ở bậc cao, chim nước là chỉ báo tốt về sức khoẻ chung của hệ sinh thái: hồ có nhiều chim nước khoẻ mạnh thường là hồ có nguồn cá dồi dào.
Chim nước cũng đóng góp ngược lại cho hồ. Phân chim ở những chỗ chúng đậu tập trung — cây khô, đảo nhỏ — bổ sung chất dinh dưỡng cho vùng nước xung quanh. Ở những nơi có tập đoàn chim làm tổ lớn, lượng dinh dưỡng này có thể đáng kể, làm cây cối dưới chỗ đậu chết vì quá nhiều phân.
Một số loài chim còn mang trứng cá, hạt cây thủy sinh, ốc nhỏ dính ở chân, lông từ thủy vực này sang thủy vực khác — một cách phát tán sinh vật thủy sinh giữa các hồ mà các nhà sinh thái học đã ghi nhận.
Chim di cư mùa đông
Việt Nam nằm trên một trong những đường bay di cư lớn của chim, nối vùng sinh sản ở phía bắc châu Á với vùng trú đông ở Đông Nam Á và xa hơn. Mỗi năm, vào khoảng các tháng mùa đông phương bắc, nhiều loài chim di cư dừng chân hoặc trú đông ở các vùng đất ngập nước Việt Nam.
Một số loài chim nước di cư — vịt trời, một số loài diệc, cò, chim lội — có thể ghé các hồ chứa lớn ở Tây Nguyên. Thời điểm và thành phần loài thay đổi theo năm. Hiện chưa có danh sách chim di cư ở hồ Tà Đùng được công bố rộng rãi mà trang này có thể dẫn; đây là một hướng quan sát mà những người yêu chim có thể đóng góp dữ liệu.
Hiện tượng chim di cư theo mùa được bàn kỹ hơn trong các bài về mùa thiên nhiên. Ở đây chỉ nhấn mạnh: hồ chứa lớn giữa vùng núi có thể là điểm dừng chân quan trọng trên đường bay, vì vùng đất ngập nước tự nhiên ở cao nguyên không nhiều.
Nhận biết nhanh các nhóm chim nước ở hồ
Bảng giúp phân biệt nhanh các nhóm chim nước phổ biến ở hồ chứa theo dáng và hành vi, không cần thấy rõ màu lông. Đây là nhận biết nhóm, không phải định loài.
| Nhóm | Dáng | Hành vi dễ thấy | Hay ở đâu |
|---|---|---|---|
| Cò | Cao, cổ dài, chân dài, thường màu trắng | Đứng hoặc bước chậm ở nước nông | Mép nước nông, cửa suối, bãi bán ngập |
| Diệc | To hơn cò, cổ gập hình chữ S khi bay | Đứng bất động rất lâu | Mép nước, bờ đảo |
| Cốc | Thân thon, cổ dài, mỏ móc | Lặn lâu, đậu dang cánh phơi | Giữa hồ, cây khô đứng trong nước |
| Bói cá | Nhỏ, đầu to, mỏ dài nhọn, màu sặc sỡ | Lao thẳng xuống nước | Bờ có cành chìa ra mặt nước |
| Le hôi | Nhỏ, tròn, cổ ngắn, như vịt con | Lặn rồi nổi lên chỗ khác | Nhánh hồ kín, nước lặng |
Muốn định loài chính xác cần sách nhận dạng chim Việt Nam, ống nhòm và kinh nghiệm. Quan sát từ xa, không làm động, là nguyên tắc chung của người xem chim.
Chim và Vườn quốc gia Tà Đùng
Vườn quốc gia Tà Đùng được biết tới với giá trị bảo tồn chim, đặc biệt là các loài chim rừng vùng núi. Các tài liệu về đa dạng sinh học của khu vực cao nguyên Nam Tây Nguyên thường nhắc tới các loài chim đặc hữu hoặc có vùng phân bố hẹp ở vùng núi này. Danh sách cụ thể nên tra từ công bố của Vườn quốc gia và các tổ chức nghiên cứu chim.
Chim nước ở hồ và chim rừng ở vườn quốc gia là hai cộng đồng khác nhau nhưng sống cạnh nhau. Ở vùng giáp ranh giữa rừng và mặt hồ — bờ đảo có rừng, nhánh hồ len vào chân núi — có thể gặp cả hai: chim rừng xuống mép nước uống, chim nước đậu trên cây rừng ven bờ.
Việc săn bắt, bẫy chim trong vườn quốc gia và nhiều loài chim hoang dã ở mọi nơi bị pháp luật nghiêm cấm. Phần quy định được trình bày trong các bài về bảo tồn và quy định.
Quan sát chim nước mà không làm phiền
Chim nước nhạy cảm với sự quấy rầy, nhất là ở chỗ nghỉ và chỗ làm tổ. Một con thuyền chạy sát, một chiếc flycam bay thấp, tiếng ồn lớn có thể làm cả đàn bay lên, tiêu tốn năng lượng, bỏ dở bữa ăn. Lặp lại nhiều lần, chim có thể bỏ hẳn chỗ đó.
Nguyên tắc chung của người quan sát chim là giữ khoảng cách đủ xa để chim không đổi hành vi, dùng ống nhòm thay vì tiến lại gần, không cho chim ăn, không đến gần tổ. Nếu chim ngừng kiếm ăn, ngóc đầu nhìn về phía mình, đó là dấu hiệu đã đến quá gần.
Bay flycam trong khu vực vườn quốc gia và khu bảo tồn cần tuân theo quy định về quản lý tàu bay không người lái và quy định của ban quản lý vườn; chi tiết cần hỏi trước cơ quan có thẩm quyền.
Mối đe doạ với chim nước ở hồ chứa
Chim nước ở hồ chứa đối mặt với một số mối đe doạ chung được ghi nhận ở nhiều nơi. Săn bắt và bẫy chim, kể cả bằng lưới giăng, là mối đe doạ trực tiếp. Lưới đánh cá bỏ lại trên mặt nước có thể làm chim lặn mắc vào và chết đuối. Chì từ dụng cụ câu cá bị chim nuốt phải có thể gây ngộ độc.
Gián tiếp hơn, cá suy giảm làm chim mất nguồn thức ăn; cây khô đổ dần làm chim mất chỗ đậu; quấy rầy thường xuyên từ thuyền máy, hoạt động du lịch làm chim bỏ chỗ nghỉ. Ô nhiễm nước và tảo độc nở hoa cũng có thể ảnh hưởng tới chim qua chuỗi thức ăn.
Trang này không có số liệu về mức độ các mối đe doạ này ở hồ Tà Đùng. Danh sách nêu để người đọc hiểu những yếu tố mà các chương trình bảo tồn chim nước thường quan tâm.
Câu hỏi thường gặp
Hồ Tà Đùng có những loài chim nước nào?
Ở hồ chứa vùng núi Việt Nam thường gặp các nhóm cò, diệc, cốc, bói cá, le hôi. Danh sách loài chính xác ở hồ Tà Đùng cần đối chiếu với khảo sát của Vườn quốc gia Tà Đùng hoặc các nhà nghiên cứu chim.
Vì sao chim cốc hay đậu dang cánh trên cây khô?
Vì lông chim cốc không chống thấm hoàn toàn, giúp giảm sức nổi khi lặn bắt cá. Sau khi lặn, chúng phải đậu dang cánh để phơi khô. Thân cây khô giữa hồ là chỗ đậu cao, thoáng, gần chỗ kiếm ăn.
Mùa nào thấy nhiều cò, diệc ở hồ?
Theo nguyên lý, mùa khô khi mực nước hạ, cửa suối và bãi bán ngập lộ ra vùng nông rộng, cá dồn vào vũng sót, nên cò và diệc thường tập trung nhiều hơn. Thực tế còn tuỳ từng năm.
Có chim di cư ghé hồ Tà Đùng không?
Việt Nam nằm trên đường bay di cư lớn và hồ chứa lớn ở cao nguyên có thể là điểm dừng chân. Tuy nhiên chưa có danh sách chim di cư ở hồ Tà Đùng được công bố rộng rãi mà trang này có thể dẫn.
Chim nước cho biết gì về sức khoẻ của hồ?
Chim nước ở bậc cao của chuỗi thức ăn, nên hồ có nhiều chim nước khoẻ mạnh thường là hồ có nguồn cá và sinh vật nhỏ dồi dào. Sự suy giảm chim nước có thể là dấu hiệu nguồn thức ăn hoặc môi trường đang xấu đi.
Quan sát chim thế nào để không làm phiền?
Giữ khoảng cách đủ xa để chim không đổi hành vi, dùng ống nhòm, không cho ăn, không đến gần tổ, không chạy thuyền hay bay flycam sát đàn chim. Bay flycam trong khu bảo tồn cần tuân theo quy định hiện hành.