Một quả đồi bỏ hoang ở Tà Đùng có thể tự thành rừng lại, đi qua các chặng: cỏ và cây thân thảo, cây bụi, cây gỗ tiên phong ưa sáng, rồi rừng thứ sinh với cây chịu bóng mọc dưới tán — với điều kiện có nguồn hạt cây rừng ở gần, không bị cháy lặp lại và đất chưa bị xói mòn quá nặng. Thiếu một trong ba điều kiện, đồi có thể dừng lâu ở chặng cỏ tranh.
Quá trình này được sinh thái học gọi là diễn thế thứ sinh: sự thay thế lần lượt các quần xã thực vật trên đất từng có rừng sau khi rừng bị mất. Vùng xã Tà Đùng (Lâm Đồng, gồm Đắk Som và Đắk R'Măng cũ của Đắk Glong, Đắk Nông) có đủ các chặng của diễn thế nằm cạnh nhau, từ nương mới bỏ tới rừng phục hồi lâu năm, sát bên những mảng rừng của Vườn quốc gia Tà Đùng. Bài này giải thích từng chặng và những gì làm diễn thế nhanh, chậm hay dừng lại.
Diễn thế thứ sinh: rừng không mọc lại một lần mà mọc theo chặng
Khi một khoảnh rừng bị phát rồi bỏ lại, cây gỗ lớn của rừng già không mọc ngay lên được. Cây con của chúng thường cần bóng râm, độ ẩm và lớp đất giàu mùn — những thứ vừa mất cùng tán rừng. Trên mặt đất trống, nắng gắt, chỉ những loài chịu được ánh sáng mạnh và đất nghèo mới bén rễ được trước.
Những loài đến trước làm thay đổi môi trường: rễ của chúng giữ đất, lá rụng bổ sung mùn, tán của chúng tạo bóng. Môi trường mới lại thuận cho những loài khác đến sau, và chính những loài đến sau dần dần lấn át loài đến trước. Mỗi chặng chuẩn bị cho chặng tiếp theo.
Đây là ý tưởng trung tâm của lý thuyết diễn thế trong sinh thái học. Thực tế không phải lúc nào cũng tuần tự gọn gàng như sách vở: các chặng có thể chồng lấn, có thể bị đẩy lùi bởi lửa hay chặt phá, và có thể dừng lại nhiều năm ở một chặng. Nhưng hướng chung, khi không bị cản trở, là đi từ trảng trống về phía rừng.
Các chặng thường gặp trên đồi bỏ hoang vùng cao nguyên
Chặng 1 — cỏ và cây thân thảo. Ngay mùa mưa đầu tiên sau khi bỏ nương, cỏ dại, cây thân thảo mọc phủ đất. Nhiều loài có hạt nhẹ bay theo gió hoặc đã nằm sẵn trong đất. Cỏ tranh và các loài cỏ cao như lau, chè vè thường chiếm dần ưu thế sau vài năm.
Chặng 2 — cây bụi. Cây bụi ưa sáng mọc xen trong cỏ, nhiều loài có quả mọng được chim ăn rồi phát tán hạt. Bụi cây bắt đầu che bóng cục bộ, làm cỏ dưới chúng yếu đi.
Chặng 3 — cây gỗ tiên phong. Những loài cây gỗ mọc nhanh, ưa sáng, gỗ nhẹ, đời sống tương đối ngắn — ở Việt Nam hay gặp các chi như ba soi, hu đay, thành ngạnh tuỳ vùng — vươn lên thành tán thưa. Dưới tán của chúng, đất mát hơn, ẩm hơn, cỏ tranh lùi dần.
Chặng 4 — rừng thứ sinh. Dưới bóng cây tiên phong, cây con của các loài rừng chịu bóng — được chim, thú, gió mang hạt từ những mảng rừng còn lại gần đó — bắt đầu mọc. Khi cây tiên phong già và đổ, chúng chiếm chỗ. Rừng thứ sinh nhiều tầng dần hình thành.
Chặng xa hơn. Rừng thứ sinh lâu năm dần giống rừng nguyên sinh hơn về cấu trúc và thành phần loài, nhưng quá trình này thường tính bằng nhiều thập kỷ, có khi hơn, và không phải lúc nào cũng quay về đúng như cũ.
Nguồn hạt: vì sao đồi gần rừng hồi phục nhanh hơn
Một quả đồi bỏ hoang chỉ có thể thành rừng nếu hạt cây rừng tới được nó. Hạt của nhiều loài cây rừng nhiệt đới to, nặng, không bay xa theo gió; chúng cần chim, dơi, thú nhỏ ăn quả rồi mang đi. Những động vật này thường không đi xa khỏi rừng, nhất là khi phải băng qua vùng trống rộng.
Vì vậy khoảng cách tới mảng rừng gần nhất là một trong những nhân tố quan trọng nhất của tốc độ phục hồi. Đồi bỏ hoang nằm sát bìa rừng — như nhiều nơi giáp ranh Vườn quốc gia Tà Đùng — nhận được dòng hạt đều đặn và hồi phục nhanh. Đồi nằm giữa vùng canh tác rộng, xa rừng, có thể dừng nhiều năm ở chặng cỏ và cây bụi vì không có hạt cây rừng tới.
Một cây lớn đứng riêng lẻ giữa đồi cỏ cũng có thể đóng vai "trạm dừng" cho chim. Chim đậu lên cây, thả hạt xuống gốc, tạo ra một đám cây con quanh gốc cây lớn. Các nhà sinh thái học đã ghi nhận hiện tượng này ở nhiều nơi trong vùng nhiệt đới: những cây đơn độc là hạt nhân để rừng lan dần ra.
Lửa và chăn thả: hai lực kéo đồi lùi lại
Lửa mùa khô là lực cản lớn nhất với diễn thế trên đồi cỏ. Mỗi lần cháy, cây bụi và cây gỗ non bị thiêu, còn cỏ tranh nhờ thân ngầm lại mọc lên ngay mùa mưa sau. Nếu đồi cháy vài năm một lần, cây gỗ không bao giờ kịp đủ lớn để thoát khỏi tầm lửa, và đồi cứ thế ở lại chặng cỏ.
Chăn thả trâu bò cũng kéo lùi diễn thế ở mức độ nhất định: gia súc gặm cây non, giẫm nén đất, nhưng chúng cũng ăn bớt cỏ, giảm nhiên liệu cho lửa. Tác động thực tế tuỳ mật độ chăn thả và cách quản lý, không có một kết luận chung cho mọi đồi.
Ngược lại, khi một vùng đồi được khoanh nuôi, ngăn lửa và hạn chế tác động, diễn thế có thể diễn ra rõ rệt chỉ sau vài năm: cây bụi dày lên, cây tiên phong vượt khỏi cỏ. Đây là nguyên lý của biện pháp khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên mà ngành lâm nghiệp Việt Nam áp dụng ở nhiều nơi.
Đất bị xói mòn: khi diễn thế phải bắt đầu từ con số thấp hơn
Nếu đất trên đồi đã bị xói mòn mạnh — mất lớp mặt, lộ lớp đất chặt hoặc đá ong, nhiều rãnh sâu — thì diễn thế bắt đầu từ điểm thấp hơn. Cây con khó bén rễ, nước mưa chảy tràn nhiều, mùa khô đất khô cứng. Chỉ một số ít loài chịu được điều kiện này mọc lên trước, và quá trình tích luỹ mùn diễn ra rất chậm.
Với đất đỏ bazan dày, mức xói mòn hoàn toàn mất lớp đất là không phổ biến như ở vùng đất mỏng, nhưng các sườn dốc canh tác nhiều năm không có biện pháp giữ đất vẫn có thể mất một phần đáng kể lớp đất mặt. Những nơi đó thường là nơi cỏ tranh ngự trị lâu nhất.
Điều này cũng giải thích vì sao trong phục hồi rừng, người ta thường ưu tiên giữ đất trước rồi mới tính chuyện trồng cây: không còn đất thì cây trồng hay cây tự mọc đều khó sống.
Đọc chặng diễn thế của một quả đồi bằng mắt
Không cần dụng cụ, người quan sát có thể ước lượng một quả đồi đang ở chặng nào bằng vài dấu hiệu. Đây là cách đọc gần đúng theo nguyên lý, dùng để hiểu cảnh quan, không phải để định tuổi chính xác.
| Dấu hiệu nhìn thấy | Chặng có khả năng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cỏ thấp, nhiều loài, đất còn lộ chỗ | Mới bỏ hoang, một vài năm | Có thể còn gốc cây trồng cũ |
| Cỏ tranh hoặc lau dày, đồng đều, cao ngang người | Chặng cỏ đã ổn định | Dễ cháy mùa khô, cây gỗ hiếm |
| Cụm cây bụi rải rác, quanh gốc cây lớn có nhiều cây con | Chuyển tiếp sang cây bụi | Chim đã bắt đầu mang hạt tới |
| Tán thưa cây gỗ mọc nhanh, thân thẳng, cao gần bằng nhau | Rừng tiên phong | Dưới tán cỏ thưa dần |
| Nhiều tầng cây, cây con chịu bóng dưới tán, có thảm mục | Rừng thứ sinh đang phát triển | Gần giống rừng hơn, vẫn thiếu cây lớn già |
Những dấu hiệu này đọc được từ đường đi hoặc từ một điểm cao, không cần vào sâu trong rừng hay vào vùng được bảo vệ.
Rừng thứ sinh có giống rừng cũ không
Rừng mọc lại sau vài chục năm có thể trông xanh tốt, nhiều tầng, nhưng về thành phần loài và cấu trúc thường vẫn khác rừng nguyên sinh. Các loài cây gỗ lớn sống lâu, gỗ nặng, cần thời gian rất dài để lớn; nhiều loài động vật phụ thuộc vào cây già có hốc, gỗ mục lớn, nên chưa quay lại rừng trẻ.
Theo các nghiên cứu sinh thái rừng nhiệt đới, rừng thứ sinh phục hồi khá nhanh về độ che phủ và sinh khối, nhưng chậm hơn nhiều về đa dạng loài và những loài đặc hữu. Vì vậy trong bảo tồn, rừng già còn lại có giá trị không thay thế được, còn rừng thứ sinh là "vùng đệm" nối các mảng rừng già với nhau.
Ở Tà Đùng, điều này có nghĩa là các mảng rừng thứ sinh quanh Vườn quốc gia, dù không "nguyên sơ", vẫn có ích: chúng mở rộng không gian sống cho động vật rừng, giữ đất, giữ nước cho suối, và là nơi rừng già có thể lan dần ra trong tương lai rất dài.
Diễn thế và hồ chứa: đảo trong hồ là phòng thí nghiệm tự nhiên
Các đảo trên hồ Tà Đùng là những mảnh đất bị nước cô lập khỏi đất liền. Trên những đảo không có người canh tác, diễn thế có thể diễn ra mà ít bị tác động trực tiếp của con người. Nhưng đảo lại bị hạn chế ở nguồn hạt: chỉ những loài có hạt bay theo gió hoặc được chim mang tới mới đến được.
Sinh thái học có cả một nhánh nghiên cứu hiện tượng này, gọi là sinh địa học đảo: đảo càng nhỏ, càng xa đất liền thì càng ít loài, và thành phần loài thiên về những loài phát tán giỏi. Đảo trong hồ chứa là phiên bản thu nhỏ, gần, nhưng vẫn cho thấy các xu hướng đó.
Hiện chưa có công bố riêng về diễn thế thực vật trên các đảo hồ Tà Đùng mà trang này có thể dẫn. Đây là một hướng quan sát thú vị cho người yêu tự nhiên: so sánh lớp phủ trên đảo xa với đảo sát bờ, đảo lớn với đảo nhỏ, theo thời gian.
Con người có thể giúp diễn thế đi nhanh hơn không
Ngành lâm nghiệp đã phát triển nhiều cách can thiệp để rút ngắn diễn thế: khoanh nuôi kết hợp trồng bổ sung một số loài cây bản địa, làm đường băng cản lửa quanh khu phục hồi, trồng cây "khung" mọc nhanh để thu hút chim mang hạt tới. Mỗi cách có ưu điểm và giới hạn riêng, phù hợp với những điều kiện khác nhau.
Nguyên tắc chung mà các tài liệu phục hồi rừng nhiệt đới thường nêu là dựa vào tự nhiên trước, can thiệp sau: nơi nào gần rừng, nguồn hạt dồi dào, chỉ cần ngăn lửa và bảo vệ là đủ; nơi nào xa rừng, đất nghèo, mới cần trồng bổ sung. Trồng một loài cây thuần trên diện rộng tạo ra rừng trồng, khác hẳn rừng tự nhiên phục hồi về đa dạng sinh học.
Việc trồng rừng, khoanh nuôi trong khu vực Vườn quốc gia và vùng đệm do cơ quan quản lý rừng tổ chức theo quy định của Luật Lâm nghiệp; trang này chỉ trình bày nguyên lý khoa học.
Câu hỏi thường gặp
Đồi bỏ hoang mất bao lâu thì thành rừng?
Không có con số chung. Từ cỏ lên cây bụi có thể vài năm, lên rừng tiên phong có thể khoảng một đến vài thập kỷ, còn để gần giống rừng già thì cần lâu hơn rất nhiều. Tốc độ tuỳ nguồn hạt, lửa và tình trạng đất.
Diễn thế thứ sinh là gì?
Là quá trình các quần xã thực vật lần lượt thay thế nhau trên đất từng có rừng sau khi rừng bị mất, đi từ cỏ, cây bụi, cây gỗ tiên phong tới rừng thứ sinh. Mỗi chặng làm thay đổi môi trường, tạo điều kiện cho chặng sau.
Vì sao có đồi cỏ tranh mấy chục năm không thành rừng?
Thường vì bị cháy lặp lại trong mùa khô, vì xa nguồn hạt cây rừng, hoặc vì đất mặt đã bị xói mòn nghèo đi. Cỏ tranh chịu lửa tốt nhờ thân ngầm nên có thể giữ đồi ở chặng cỏ rất lâu.
Cây tiên phong là cây gì?
Là những loài cây gỗ mọc nhanh, ưa sáng, chịu được đất trống, thường gỗ nhẹ và đời sống không dài. Chúng tạo tán thưa che bóng, giúp cây con chịu bóng của rừng mọc lên dưới tán rồi thay thế dần.
Rừng mọc lại có giá trị như rừng già không?
Không hoàn toàn. Rừng thứ sinh hồi phục nhanh về độ che phủ nhưng chậm về đa dạng loài và cấu trúc cây già. Dù vậy nó vẫn giữ đất, giữ nước, mở rộng chỗ sống cho động vật và nối các mảng rừng già với nhau.
Khoanh nuôi tái sinh tự nhiên là gì?
Là biện pháp lâm nghiệp bảo vệ một khu đất khỏi lửa, chặt phá và chăn thả để rừng tự mọc lại, đôi khi có hỗ trợ trồng bổ sung. Biện pháp này dựa trên chính nguyên lý diễn thế tự nhiên.