Suối Tà Đùng mùa mưa và mùa khô: vì sao lưu lượng chênh nhau nhiều đến vậy

Suối vùng Tà Đùng có lưu lượng chênh rất lớn giữa hai mùa vì khí hậu cao nguyên chia rõ mùa mưa và mùa khô, lưu vực suối nhỏ và dốc nên nước mưa dồn về nhanh, còn mùa khô suối chỉ sống bằng nước ngầm rỉ ra từ đất bazan — lượng nước ngầm này giảm dần qua nhiều tháng không mưa. Một khúc suối mùa mưa ầm ầm có thể chỉ còn rỉ rả giữa các tảng đá vào cuối mùa khô.

Xã Tà Đùng thuộc tỉnh Lâm Đồng từ 1/7/2025, hình thành từ Đắk Som và Đắk R'Măng của huyện Đắk Glong, Đắk Nông cũ. Bài này giải thích dòng chảy của suối theo thủy văn học: mỗi phần nước trong suối đến từ đâu, vì sao có lúc lên rất nhanh, vì sao có lúc gần như biến mất. Các mốc tháng chỉ là "thường gặp" theo khí hậu chung của Tây Nguyên, năm nào sớm muộn vẫn khác.

Khí hậu hai mùa: nguồn gốc của sự chênh lệch

Tây Nguyên, trong đó có vùng cao nguyên quanh Tà Đùng, có khí hậu nhiệt đới gió mùa cao nguyên với hai mùa rõ rệt. Mùa mưa thường bắt đầu khoảng tháng 4–5 và kéo dài tới tháng 10–11, gắn với gió mùa Tây Nam mang hơi ẩm từ biển vào. Mùa khô thường từ khoảng tháng 11–12 đến tháng 3–4, khi gió mùa Đông Bắc thổi qua dãy Trường Sơn đã mất phần lớn hơi ẩm.

Phần lớn lượng mưa cả năm rơi trong mùa mưa. Trong mùa khô có thể có nhiều tuần liên tiếp gần như không có mưa đáng kể. Với một con suối, điều này có nghĩa là nguồn cung nước bị cắt gần như hoàn toàn trong vài tháng — chỉ còn lượng nước đã được "cất" trong đất và đá từ mùa mưa trước.

Đây là điểm khác biệt lớn với các vùng có mưa rải đều quanh năm. Ở những nơi đó suối ít khi cạn. Còn ở Tây Nguyên, mùa khô là phép thử của mỗi lưu vực: lưu vực nào giữ nước tốt thì suối còn chảy, lưu vực nào giữ kém thì suối khô trơ đá.

Ba thành phần nước trong một con suối

Thủy văn học chia nước trong suối thành các thành phần theo đường đi của nó, mỗi thành phần phản ứng với mưa theo nhịp khác nhau. Hiểu ba thành phần này là hiểu vì sao suối lên nhanh, rút nhanh, rồi lại còn chảy được rất lâu sau mưa.

Đỉnh lũ của suối sau một trận mưa lớn chủ yếu là dòng chảy mặt. Còn dòng nước còn lại vào tháng 2, tháng 3 là dòng chảy cơ sở — nước mưa của mùa trước, đi một vòng dài qua lòng đất mới tới suối.

Lưu vực nhỏ và dốc: nước về nhanh, đi cũng nhanh

Phần lớn suối nhánh quanh hồ Tà Đùng có lưu vực nhỏ, chiều dài ngắn và độ dốc lớn vì phải đổ từ mặt cao nguyên xuống lòng hồ. Trong thủy văn, lưu vực như vậy có "thời gian tập trung nước" ngắn: nước mưa từ điểm xa nhất của lưu vực tới được cửa suối chỉ trong thời gian ngắn.

Hệ quả là đường biểu diễn lưu lượng của suối nhỏ — các nhà thủy văn gọi là đường quá trình lũ — có dạng nhọn: lên rất dốc, đạt đỉnh nhanh, rồi xuống cũng nhanh. Một trận mưa giông buổi chiều có thể làm suối dâng đáng kể trong một khoảng thời gian ngắn, rồi tới sáng hôm sau đã trở lại gần như cũ.

Sông lớn thì ngược lại: lưu vực rộng, nước từ nhiều nơi về lệch thời gian nhau, nên con lũ thấp và kéo dài hơn. Đó là lý do người dân ven suối nhỏ cảnh giác với những trận mưa lớn ngắn, còn ven sông lớn thì quan tâm tới những đợt mưa kéo dài nhiều ngày.

Nước ngầm trong đất bazan: kho nước của mùa khô

Đất đỏ bazan có độ xốp lớn và cấu trúc tơi, có thể giữ một lượng nước đáng kể. Bên dưới, đá bazan có nhiều khe nứt và lỗ rỗng, nhất là ở phần đá đã phong hoá hoặc các lớp bazan có lỗ khí. Theo các tài liệu địa chất thủy văn về Tây Nguyên, những tầng đá bazan nứt nẻ này là tầng chứa nước quan trọng của vùng, nơi người dân khoan giếng và nơi suối nhận nước mùa khô.

Trong mùa mưa, nước ngấm xuống, làm đầy dần các khe nứt và lỗ rỗng. Mùa khô, nước này chảy chậm ra các điểm thấp — mạch nước ở sườn đồi, lòng suối — với tốc độ giảm dần theo thời gian. Các nhà thủy văn gọi đây là đường cong rút nước: mỗi tuần không mưa, lưu lượng suối giảm thêm một phần, tới cuối mùa khô chỉ còn rất ít.

Kho nước ngầm này không phải vô hạn. Năm nào mùa mưa ít, nước ngấm xuống ít, mùa khô sau đó suối cạn sớm hơn. Năm nào lượng nước bơm lên tưới vườn trong lưu vực nhiều, mực nước ngầm cũng hạ nhanh hơn, suối đầu nguồn có thể khô sớm.

Dấu hiệu đọc mùa nước ngay trên lòng suối

Vạch nước trên đá. Trên các tảng đá lớn ở hai bên suối thường có một dải màu khác — sẫm hơn, có rêu hoặc có lớp bùn khô bám — đánh dấu mức nước thường gặp mùa mưa. Khoảng cách từ vạch này xuống mặt nước mùa khô cho thấy suối đã co lại bao nhiêu.

Rác lũ mắc trên cây. Cành khô, lá, sợi rễ mắc ở thân cây ven suối, đôi khi cao hơn đầu người, là dấu vết của những đợt nước lớn. Đây là bằng chứng trực tiếp rằng lòng suối mùa mưa rộng hơn rất nhiều so với những gì ta thấy lúc khô.

Bãi cát sỏi giữa lòng. Mùa khô lộ ra những bãi cát sỏi giữa lòng suối. Chúng được dòng nước lớn mùa mưa bồi lên rồi bỏ lại, cho thấy sức mang vật liệu của suối khi đầy nước.

Vũng nước đọng. Cuối mùa khô, suối nhỏ có thể đứt thành chuỗi vũng nước đọng nối với nhau bằng dòng ngầm dưới lớp sỏi. Cá nhỏ, nòng nọc tụ lại ở các vũng này, chờ mưa đầu mùa.

Mưa đầu mùa: vì sao suối chưa lên ngay

Một hiện tượng nhiều người để ý: những cơn mưa đầu tiên sau mùa khô thường không làm suối dâng ngay, dù mưa khá to. Lý do là đất sau nhiều tháng khô hạn có rất nhiều chỗ trống để chứa nước. Nước mưa đầu mùa chủ yếu bị đất "uống" vào, lấp đầy lỗ rỗng, chưa còn dư để chảy tràn.

Chỉ khi đất đã gần bão hoà — sau vài tuần mưa — thì mỗi trận mưa mới chuyển thành dòng chảy mặt nhiều hơn, suối phản ứng nhanh và mạnh hơn. Đó cũng là lý do giữa và cuối mùa mưa, khi đất đã đầy nước, những trận mưa lớn dễ gây lũ suối và sạt lở hơn so với đầu mùa.

Hiểu nhịp này giúp người tìm hiểu tự nhiên không đánh giá sai sức nước. Một con suối hiền lành sau cơn mưa đầu mùa không có nghĩa là nó sẽ hiền lành với một trận mưa tương tự vào tháng 8 hay tháng 9.

Rừng, đất trống và độ "êm" của dòng chảy

Hai lưu vực cùng diện tích, cùng lượng mưa nhưng một bên còn rừng, một bên là đất trống hoặc vườn trồng thưa, sẽ cho hai kiểu suối khác nhau. Lưu vực có rừng có lớp thảm mục dày, rễ cây đan sâu, đất tơi, nên nước ngấm nhiều; suối lên chậm hơn, đỉnh lũ thấp hơn, mùa khô còn nước lâu hơn. Lưu vực trống, đất bị nén chặt, nước chảy tràn nhiều; suối lên nhanh, đục, mùa khô cạn sớm.

Ở Tây Nguyên nói chung, nhiều nghiên cứu thủy văn đã ghi nhận xu hướng này khi so các lưu vực có độ che phủ rừng khác nhau. Mức chênh cụ thể tuỳ từng nơi, không có con số chung áp được cho mọi suối quanh Tà Đùng.

Với người đọc muốn hiểu sâu, đây là gợi ý để quan sát: so một suối chảy ra từ vùng giáp Vườn quốc gia Tà Đùng với một suối chảy qua vùng vườn rẫy, vào cùng một thời điểm cuối mùa khô. Sự khác biệt thường thấy rõ bằng mắt.

Khi suối gặp hồ: đoạn cuối đổi tính

Trước khi có hồ Đồng Nai 3, các suối nhánh chảy thẳng vào sông Đồng Nai, đoạn cuối thường dốc và chảy xiết. Từ khi hồ tích nước, đoạn cuối của nhiều suối nằm trong vùng ảnh hưởng của mặt hồ. Khi mực hồ cao, nước hồ lấn ngược vào lòng suối một đoạn; dòng chảy chậm hẳn lại, suối bỏ lại cát bùn ngay tại chỗ gặp hồ.

Khi mực hồ hạ trong mùa khô hoặc trong các đợt điều tiết, đoạn suối cũ lộ ra trở lại, suối lại phải tự đào đường qua lớp bùn vừa bồi. Như vậy đoạn cuối của suối quanh hồ có một nhịp riêng, không chỉ theo mưa mà còn theo mực nước hồ. Một con suối có thể nhìn rất khác nhau ở cùng một vị trí trong hai năm liền, tuỳ năm đó hồ đầy hay vơi.

Đây là điểm người đọc hay nhầm: thấy cửa suối mùa khô kéo dài ra, lòng sâu và rộng, tưởng là suối lớn lên. Thực ra đó chỉ là phần lòng suối cũ được mực hồ thấp để lộ, còn lượng nước suối lúc ấy vẫn nhỏ.

Năm nhiều mưa, năm ít mưa: suối không giống nhau giữa các năm

Ngoài nhịp mùa, suối còn dao động giữa các năm. Khí hậu khu vực chịu ảnh hưởng của các hiện tượng quy mô lớn như El Niño và La Niña. Theo các tổng kết khí hậu của ngành khí tượng thủy văn Việt Nam, những năm El Niño thường đi kèm thiếu mưa, mùa khô gay gắt và kéo dài hơn ở Tây Nguyên; những năm La Niña thường mưa nhiều hơn. Đây là xu hướng chung, không phải năm nào cũng đúng như vậy.

Với suối nhỏ, một mùa mưa thiếu hụt có thể để lại hậu quả kéo sang tận năm sau: nước ngầm không được nạp đủ, mùa khô kế tiếp suối cạn sớm, mạch nước đầu nguồn ngừng rỉ. Ngược lại, một mùa mưa dồi dào làm đầy kho nước ngầm, suối giữ nước tốt trong mùa khô dù lượng mưa mùa khô không đổi.

Vì thế khi so sánh một con suối "năm nay" với "năm ngoái", cần nhìn cả mùa mưa trước đó chứ không chỉ thời tiết hiện tại. Người dân sống lâu năm ở vùng đồi thường có cảm nhận này rất rõ, dù không gọi bằng tên khoa học.

Câu hỏi thường gặp

Suối ở Tà Đùng mùa nào nhiều nước nhất?

Thường là giữa và cuối mùa mưa, khoảng tháng 7 đến tháng 10 theo khí hậu chung Tây Nguyên, khi đất đã bão hoà và mỗi trận mưa đều chuyển thành dòng chảy nhiều. Năm nào mùa mưa sớm hay muộn thì thời điểm này cũng xê dịch.

Vì sao mùa khô suối vẫn còn nước dù nhiều tuần không mưa?

Vì nước mưa mùa trước đã ngấm vào đất bazan và các khe nứt của đá, rồi rỉ ra lòng suối từ từ. Thành phần này gọi là dòng chảy cơ sở, giảm dần theo thời gian nên cuối mùa khô suối nhỏ có thể cạn.

Vì sao suối nhỏ lên nhanh và rút nhanh?

Vì lưu vực suối nhỏ có diện tích hẹp, dốc và ngắn, nước mưa từ mọi nơi trong lưu vực tới cửa suối trong thời gian ngắn. Đường lũ của suối nhỏ có dạng nhọn: lên dốc, đỉnh nhanh, xuống nhanh.

Mưa đầu mùa sao suối không dâng?

Đất sau mùa khô còn nhiều chỗ trống, nên nước mưa đầu mùa chủ yếu ngấm vào đất. Phải sau vài tuần mưa, khi đất gần bão hoà, mưa mới tạo nhiều dòng chảy mặt và suối phản ứng rõ.

Rừng có giúp suối không cạn vào mùa khô không?

Theo nguyên lý thủy văn, lưu vực còn rừng giúp nước ngấm nhiều hơn, nuôi nước ngầm, nên suối thường còn nước lâu hơn trong mùa khô và lên chậm hơn khi mưa lớn. Mức chênh cụ thể tuỳ từng lưu vực.

Có số liệu lưu lượng chính thức cho các suối ở Tà Đùng không?

Các suối nhánh nhỏ thường không có trạm đo lưu lượng riêng được công bố. Số liệu thủy văn chính thức thường có ở các trạm trên sông lớn và ở đơn vị vận hành hồ chứa, nên với suối nhỏ chỉ nên hiểu theo nguyên lý.