Đồi quanh hồ Tà Đùng khác nhau rõ rệt — đồi phủ rừng sẫm màu, đồi cỏ tranh vàng nhạt, đồi đất trống đỏ au — chủ yếu vì lịch sử sử dụng đất của từng quả đồi, cộng với độ dốc, hướng sườn, tần suất cháy và khả năng giữ nước, chứ không phải vì đất mỗi đồi một loại. Cùng một nền bazan có thể mang ba bộ áo khác nhau tuỳ chuyện đã xảy ra trên đó trong vài chục năm.
Đây là một trong những câu hỏi người đọc hay đặt ra khi nhìn ảnh hồ Tà Đùng từ trên cao: vì sao cảnh quan loang lổ như vậy. Xã Tà Đùng (Lâm Đồng, từ 1/7/2025; trước đó là Đắk Som và Đắk R'Măng thuộc huyện Đắk Glong, Đắk Nông) nằm ở vùng chuyển tiếp giữa rừng núi cao và vùng đồi đã khai phá. Bài này giải thích các nhân tố tạo nên lớp phủ trên đồi theo góc địa lý tự nhiên và sinh thái học, không bàn chuyện canh tác hay giá trị đất.
Ba bộ áo của đồi: nhìn từ xa mà phân biệt
Đồi rừng nhìn từ xa có màu xanh sẫm, mặt tán gồ ghề vì cây cao thấp khác nhau, ranh giới với vùng xung quanh thường rõ. Bên trong là nhiều tầng cây, có tầng thảm mục dưới đất, ánh sáng xuống tới mặt đất ít. Ở vùng giáp Vườn quốc gia Tà Đùng và các sườn núi cao, kiểu đồi này còn chiếm diện tích lớn.
Đồi cỏ tranh có màu xanh nhạt trong mùa mưa, chuyển vàng rơm, có khi hơi hồng nhạt khi cỏ trổ bông, rồi khô xám cuối mùa khô. Mặt đồi mịn và đều, đôi chỗ lác đác cây bụi hoặc cây gỗ nhỏ đứng riêng. Kiểu đồi này thường gặp ở những nơi đất đã từng bị khai phá rồi bỏ lại.
Đồi đất trống lộ màu đỏ của đất bazan, thường là đất vừa phát dọn, đất làm đường, san nền hoặc những sườn sạt lở. Mùa khô, đất trống hằn rõ vết rãnh xói. Ngoài ra còn rất nhiều đồi phủ cây trồng — cà phê, cây ăn quả, cây công nghiệp — nhìn từ xa thành những mảng xanh đều đặn, có hàng lối; đó là cảnh quan nông nghiệp, các bài về nông nghiệp ở site khác đề cập kỹ hơn.
Lịch sử sử dụng đất: nhân tố lớn nhất
Ở hầu hết vùng đồi Tây Nguyên, nhân tố quyết định lớp phủ hiện tại của một quả đồi là chuyện gì đã xảy ra trên nó trong vài chục năm gần đây. Đồi còn rừng thường là nơi khó tiếp cận, dốc, xa khu dân cư hoặc nằm trong diện bảo vệ. Đồi cỏ tranh phần lớn là nơi rừng từng bị phát để làm nương rẫy, sau vài vụ đất bạc màu thì bị bỏ hoá. Đồi trống là nơi vừa mới có tác động.
Điều này có nghĩa là bức tranh loang lổ của đồi quanh hồ Tà Đùng phản ánh lịch sử hơn là bản chất đất. Hai quả đồi cạnh nhau, cùng đất đỏ bazan, cùng độ cao, có thể một bên là rừng già, một bên là cỏ tranh, chỉ vì một bên từng có người phát rẫy còn bên kia không.
Người tìm hiểu tự nhiên nên giữ nguyên tắc này khi đọc cảnh quan: đừng vội kết luận "đất này xấu nên không có rừng". Rất nhiều đồi cỏ tranh nằm trên đất vốn từng nuôi rừng kín thường xanh; cái làm rừng không quay lại được là những gì xảy ra sau khi rừng mất, đề cập ở các phần dưới.
Độ dốc và hướng sườn: vì sao sườn này xanh, sườn kia khô
Ngay trong một quả đồi, hai sườn có thể rất khác nhau. Ở vùng vĩ độ của Tây Nguyên, sườn hướng về phía nam và tây thường nhận nhiều nắng chiều gắt hơn, khô nhanh hơn trong mùa khô. Sườn hướng bắc và đông đỡ nắng hơn, giữ ẩm lâu hơn. Sự chênh lệch nhỏ về độ ẩm này đủ để ảnh hưởng tới việc cây con có sống qua mùa khô hay không.
Hướng gió cũng góp phần. Mùa mưa, gió mùa Tây Nam mang hơi ẩm, sườn đón gió có thể nhận mưa nhiều hơn; mùa khô, gió Đông Bắc khô hanh thổi mạnh trên sườn hứng gió, làm khô đất và cỏ nhanh hơn.
Độ dốc quyết định đất giữ lại được bao nhiêu. Sườn quá dốc thì lớp đất mặt mỏng, dễ bị xói, cây gỗ khó bén rễ sâu; nhưng chính vì khó canh tác, sườn quá dốc lại thường giữ được rừng lâu hơn sườn thoải. Đó là nghịch lý quen thuộc: ở nhiều vùng đồi, rừng còn lại nhiều nhất ở những chỗ đất khó dùng nhất.
Lửa: người giữ cửa của đồi cỏ tranh
Cỏ tranh khô vào mùa khô là vật liệu rất dễ cháy. Cháy đồi cỏ mùa khô là hiện tượng gặp ở nhiều vùng đồi Tây Nguyên, có khi do tự nhiên, phần lớn do con người, cố ý hay vô tình. Với cỏ tranh, lửa không phải là thảm hoạ: thân ngầm dưới đất sống sót, mùa mưa đến lại mọc lên nhanh.
Với cây gỗ non thì ngược lại. Cây con mọc lên giữa đám cỏ phải mất vài năm mới đủ lớn để chịu được lửa. Nếu đồi cháy thường xuyên, cây con bị thiêu trước khi kịp lớn, và đồi cỏ cứ thế duy trì. Các nhà sinh thái học gọi đây là một vòng lặp tự củng cố: cỏ tạo nhiên liệu, lửa diệt cây gỗ, cỏ chiếm thêm chỗ.
Đó là lý do một đồi cỏ tranh có thể tồn tại hàng chục năm dù khí hậu và đất đủ cho rừng. Ngăn lửa là điều kiện đầu tiên để đồi cỏ có thể chuyển dần lên cây bụi rồi rừng — câu chuyện của bài về diễn thế trên đồi bỏ hoang.
So sánh ba kiểu đồi về đất, nước và sự sống
Ba kiểu lớp phủ không chỉ khác về màu sắc. Chúng khác nhau về cách giữ đất, giữ nước và về những sinh vật sống trên đó. Bảng dưới tóm tắt khác biệt theo nguyên lý sinh thái chung, không phải số đo tại một quả đồi cụ thể ở Tà Đùng.
| Đặc điểm | Đồi rừng | Đồi cỏ tranh | Đồi đất trống |
|---|---|---|---|
| Lớp đất mặt | Có thảm mục, đất tơi, nhiều mùn | Rễ cỏ dày đan lớp mặt, ít mùn hơn | Lộ đất đỏ, dễ bị nén chặt, xói rãnh |
| Nước mưa | Ngấm nhiều, chảy tràn ít | Ngấm vừa, chảy tràn tăng khi mưa to | Chảy tràn nhiều, mang đất theo |
| Nhiệt độ mặt đất trưa nắng | Mát, ít dao động | Nóng hơn, khô nhanh | Nóng nhất, dao động mạnh |
| Động vật hay gặp | Chim rừng, thú nhỏ, côn trùng đa dạng | Chim đồng cỏ, châu chấu, bò sát | Rất ít |
| Nguy cơ cháy mùa khô | Thấp hơn nếu tán kín | Cao | Thấp (ít nhiên liệu) |
Đồi cỏ tranh vì thế không vô ích về sinh thái: nó giữ đất tốt hơn hẳn đất trống, và là nơi sống của những loài ưa trảng trống. Nhưng về khả năng giữ nước cho suối và về đa dạng sinh học, nó kém xa rừng.
Đất bazan có phải lúc nào cũng màu mỡ?
Đất đỏ bazan nổi tiếng là đất tốt của Tây Nguyên: dày, tơi, giữ ẩm khá. Nhưng độ màu mỡ của lớp đất mặt — nơi tập trung mùn và chất dinh dưỡng — phụ thuộc rất nhiều vào lớp phủ. Dưới rừng, lá rụng liên tục bổ sung mùn. Khi rừng bị phát và đất bị cày xới nhiều vụ, lớp mùn mỏng dần, nước mưa rửa trôi chất dinh dưỡng xuống sâu.
Vì vậy đất dưới đồi cỏ tranh lâu năm thường nghèo hơn đất dưới rừng ở lớp mặt, dù cùng một nền bazan. Đây là một phần lý do khiến rừng quay lại chậm: cây con không chỉ phải tranh với cỏ và tránh lửa mà còn phải sống trên lớp đất mặt đã nghèo đi.
Góc nhìn thổ nhưỡng học này giúp hiểu cảnh quan, không phải lời khuyên canh tác. Chuyện bón phân, cải tạo đất trồng thuộc phạm vi các trang về nông nghiệp.
Hồ chứa đã thay đổi bức tranh đồi như thế nào
Trước khi hồ Đồng Nai 3 tích nước, vùng thấp ven sông Đồng Nai là thung lũng có rừng ven sông, bãi bồi, đồi thấp. Khi nước dâng, phần thấp nhất chìm, những quả đồi cao hơn mực nước trở thành đảo và bán đảo, còn sườn đồi phía trên thành bờ hồ mới.
Bức tranh đồi quanh hồ vì thế có thêm một dải mà trước đây không có: dải bờ dao động giữa mực nước cao và mực nước thấp. Dải này ngập trong một phần năm và lộ ra trong phần còn lại, nên cây gỗ trên cạn không sống được, cỏ và cây bụi chịu ngập ngắn ngày mọc lên khi nước rút. Mùa khô, dải bờ đất đỏ lộ ra quanh hồ là đặc điểm dễ nhận nhất của cảnh quan Tà Đùng.
Các đảo nhỏ trong hồ cũng có lớp phủ riêng: đảo nào trước khi ngập còn rừng thì nay vẫn còn rừng trên đỉnh; đảo nào trước là đồi cỏ thì vẫn là cỏ. Nhìn đảo, ta thấy lại lịch sử của quả đồi trước khi thành đảo.
Cây đứng riêng giữa đồi cỏ: dấu tích của rừng cũ
Trên nhiều đồi cỏ quanh hồ Tà Đùng, có thể thấy những cây gỗ lớn đứng đơn độc, tán rộng, cách xa nhau. Phần nhiều đó là cây còn sót lại khi rừng bị phát: có cây được giữ lại vì to quá khó đốn, có cây vì gỗ không có giá trị, có cây đơn giản vì nằm ở chỗ khó với tới. Chúng là dấu tích sống cho thấy quả đồi trước đây từng là rừng.
Những cây này có vai trò sinh thái lớn hơn kích thước của chúng. Chim đậu trên cành, thả hạt xuống gốc; bóng mát của tán giữ ẩm cho một vòng đất nhỏ quanh gốc; lá rụng làm giàu đất. Quanh gốc nhiều cây đứng riêng, cỏ thưa hơn, cây con mọc nhiều hơn. Chúng là những hòn đảo nhỏ của rừng giữa biển cỏ.
Một cây đứng riêng trên đỉnh đồi trống cũng là chỗ dễ bị sét đánh trong mùa giông, vì là vật cao nhất trên vùng trống. Đây là lý do các khuyến cáo an toàn khi có giông luôn nhắc tránh xa cây đứng một mình, chủ đề được nói kỹ ở các bài về an toàn trước thiên nhiên.
Mùa nào nhìn đồi rõ nhất
Ba bộ áo của đồi khác nhau rõ nhất vào cuối mùa khô. Lúc đó cỏ tranh đã khô vàng xám, đất trống đỏ rực và nứt nẻ, trong khi rừng thường xanh vẫn giữ màu sẫm. Ranh giới giữa rừng và cỏ hiện lên sắc nét như được vẽ. Đây cũng là lúc dễ thấy những vệt cháy đen trên đồi cỏ.
Trong mùa mưa, mọi thứ xanh lên, cỏ và rừng gần nhau hơn về màu sắc, chỉ còn khác về kết cấu bề mặt: rừng gồ ghề, cỏ mịn. Mây và sương thường xuyên che các sườn cao, nên cảnh quan ít khi hiện ra trọn vẹn.
Nhịp đổi màu theo mùa này là một phần của hiện tượng học thiên nhiên vùng Tà Đùng, được bàn sâu hơn trong các bài về mùa thiên nhiên. Ở đây chỉ cần ghi nhớ: muốn đọc lịch sử sử dụng đất trên đồi qua lớp phủ, cuối mùa khô là lúc bức tranh rõ ràng nhất.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đồi ở Tà Đùng chỗ có rừng chỗ trơ cỏ?
Chủ yếu vì lịch sử sử dụng đất khác nhau: đồi từng bị phát làm nương rẫy rồi bỏ hoá thường thành đồi cỏ tranh, đồi khó tiếp cận hoặc được bảo vệ còn rừng. Độ dốc, hướng sườn và tần suất cháy mùa khô góp phần giữ nguyên tình trạng đó.
Cỏ tranh là cỏ gì?
Cỏ tranh là loài cỏ lâu năm, tên khoa học Imperata cylindrica, có thân ngầm lan mạnh dưới đất, lá cứng, mọc dày trên đất bị bỏ hoá. Nó chịu lửa tốt vì thân ngầm sống sót, nên dễ chiếm ưu thế trên đồi hay bị cháy.
Đồi cỏ tranh có tự thành rừng lại được không?
Có thể, nếu được ngăn lửa và có nguồn hạt cây rừng gần đó. Quá trình đi qua giai đoạn cây bụi, cây gỗ tiên phong rồi mới tới rừng, thường mất nhiều năm đến vài chục năm tuỳ điều kiện.
Đất đỏ bazan có phải luôn màu mỡ không?
Không hẳn. Đất đỏ bazan có nền tốt, nhưng độ màu mỡ của lớp đất mặt phụ thuộc lớp phủ. Dưới rừng có thảm mục bổ sung mùn; đất bị canh tác nhiều vụ rồi bỏ hoá dưới cỏ tranh thường nghèo hơn ở lớp mặt.
Vì sao một quả đồi hai sườn lại khác nhau?
Vì hướng sườn quyết định lượng nắng và gió mỗi bên nhận. Sườn nắng chiều gắt và hứng gió khô mùa khô thường khô hơn, cây con khó sống; sườn khuất nắng giữ ẩm lâu hơn. Độ dốc cũng ảnh hưởng tới độ dày lớp đất và khả năng canh tác.
Dải đất đỏ quanh hồ Tà Đùng mùa khô là gì?
Đó là dải bờ dao động giữa mực nước cao và mực nước thấp của hồ chứa. Dải này ngập một phần năm nên cây gỗ trên cạn không sống được, khi nước rút thì lộ đất đỏ bazan và mọc cỏ, cây bụi chịu ngập ngắn ngày.