Cao nguyên quanh Tà Đùng dễ cháy rừng vào mùa khô (thường từ khoảng tháng 12 tới tháng 4 năm sau) vì ba điều kiện cùng lúc: nhiều tháng gần như không mưa, độ ẩm không khí ban ngày xuống thấp, gió mùa Đông Bắc thổi mạnh; trong khi các dải cỏ tranh, rừng thứ sinh và lớp lá khô ven rẫy tích tụ nhiều vật liệu dễ cháy. Vì vậy pháp luật về lâm nghiệp quy định chặt việc dùng lửa trong và gần rừng, và cơ quan kiểm lâm công bố cấp dự báo cháy rừng từ cấp I tới cấp V để người dân biết mức nguy hiểm từng ngày.
Bài này giải thích cơ chế cháy — vì sao rừng thường xanh ẩm ít khi tự cháy mà lửa lại hay bắt đầu từ rìa — các cấp dự báo nghĩa là gì, những quy định chính về dùng lửa và lý do của chúng. Địa bàn: xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng (trước 7/2025 là Đắk Som và Đắk R'Măng, huyện Đắk Glong, Đắk Nông) cùng Vườn quốc gia Tà Đùng. Mốc tháng mùa khô là quy luật chung của khí hậu vùng, năm nào cũng có thể lệch.
Tam giác lửa và vì sao mùa khô cao nguyên đủ cả ba cạnh
Một đám cháy cần ba thứ: vật liệu cháy, oxy và nguồn nhiệt đủ để bắt lửa. Oxy thì lúc nào cũng có. Vật liệu cháy ở rừng là lá rụng, cành khô, cỏ, cây bụi, gỗ mục; độ ẩm của chúng quyết định chúng có bắt lửa hay không. Nguồn nhiệt hầu hết do con người — đốt rẫy, đốt rác, lửa trại, tàn thuốc — vì ở vùng nhiệt đới, sét gây cháy rừng ít hơn nhiều so với các vùng khô hạn ôn đới.
Mùa mưa ở Tây Nguyên kéo dài nhiều tháng, cây cỏ mọc mạnh, tạo ra lượng sinh khối lớn. Khi mùa khô đến, cỏ tranh và cây bụi chết khô đứng trên sườn đồi, lá rừng rụng dày ở các khu rừng thứ sinh. Những tuần cuối mùa khô, độ ẩm của lớp vật liệu này có thể thấp tới mức một tàn lửa nhỏ cũng đủ bén. Gió mùa Đông Bắc vào mùa khô đẩy lửa chạy theo sườn đồi, nhất là chạy lên dốc — lửa lên dốc nhanh hơn xuống dốc nhiều lần vì ngọn lửa liếm và hong khô phần vật liệu phía trên.
Thời điểm trong ngày cũng quan trọng: buổi trưa và đầu giờ chiều, nhiệt độ cao nhất, độ ẩm thấp nhất và gió mạnh nhất. Phần lớn các đám cháy lan nhanh xảy ra trong khung giờ này. Buổi đêm và sáng sớm, độ ẩm tăng lên, sương đọng, lửa thường chậm lại — đó cũng là lúc lực lượng chữa cháy hay tranh thủ khống chế.
Rừng thường xanh ẩm ít cháy, rìa rừng mới là điểm yếu
Rừng kín thường xanh nguyên sinh dưới tán dày giữ được độ ẩm cao ngay cả trong mùa khô: tán chặn nắng, gió yếu, thảm mục ẩm. Ở trạng thái nguyên vẹn, loại rừng này hiếm khi tự cháy lan rộng. Vấn đề nằm ở rìa: nơi rừng giáp rẫy, giáp đồi cỏ, giáp đường. Ở đó ánh sáng và gió lọt vào, cỏ tranh mọc sát mép rừng, lá khô tích nhiều. Lửa từ rẫy hay đồi cỏ chạy tới rìa, ăn vào tầng dưới của rừng, làm chết cây non và cây vỏ mỏng.
Một khi rừng bị cháy một lần, tán thưa đi, nhiều ánh sáng hơn, cỏ và cây bụi ưa sáng mọc lên — vật liệu cháy cho năm sau lại nhiều hơn. Các nghiên cứu về rừng nhiệt đới ẩm đã mô tả vòng lặp này: cháy làm rừng dễ cháy hơn, cháy lặp lại dần biến rừng thành trảng cây bụi, đồi cỏ. Những đồi cỏ tranh trống trọc quanh nhiều hồ chứa và cao nguyên Tây Nguyên phần nhiều là kết quả của vòng lặp đốt nương, cháy lan kéo dài nhiều chục năm.
Hiểu điều này giúp thấy vì sao bảo vệ rìa rừng — giữ đường băng cản lửa, dọn vật liệu cháy dọc ranh, kiểm soát việc đốt ở rẫy giáp rừng — là trọng tâm của phòng cháy rừng, chứ không phải canh lửa ở sâu bên trong.
Năm cấp dự báo cháy rừng nghĩa là gì
Ở Việt Nam, cơ quan kiểm lâm và khí tượng dự báo nguy cơ cháy rừng theo năm cấp, thường dựa trên số ngày không mưa, nhiệt độ và độ ẩm. Ở nhiều địa phương, cấp dự báo được công bố trên bảng ở cửa rừng, trên loa và trang tin của cơ quan kiểm lâm.
| Cấp | Mức nguy hiểm | Ý nghĩa thực tế |
|---|---|---|
| Cấp I | Thấp | Ít khả năng cháy; vẫn cần dùng lửa cẩn thận |
| Cấp II | Trung bình | Có khả năng cháy; kiểm soát lửa khi đốt ở nơi được phép |
| Cấp III | Cao | Dễ xảy ra cháy; hạn chế đốt, tăng cường canh gác |
| Cấp IV | Nguy hiểm | Lửa lan nhanh; thường cấm đốt ở gần rừng, trực chữa cháy |
| Cấp V | Cực kỳ nguy hiểm | Rất dễ cháy lớn; cấm mọi việc dùng lửa trong và gần rừng theo hướng dẫn địa phương |
Cách diễn đạt ở cột cuối là khái quát; biện pháp cụ thể theo từng cấp do chính quyền và kiểm lâm địa phương quy định. Khi thấy bảng báo cấp IV hoặc cấp V, nên coi như không được dùng lửa ngoài trời ở bất cứ đâu gần rừng.
Quy định về dùng lửa trong và gần rừng: khung chung
Luật Lâm nghiệp 2017 xếp hành vi gây cháy rừng vào nhóm bị cấm và giao trách nhiệm phòng cháy, chữa cháy rừng cho chủ rừng, chính quyền và người dân. Nghị định 156/2018/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành luật, có phần về phòng cháy, chữa cháy rừng; các văn bản này đã được sửa đổi, bổ sung. Hành vi vi phạm quy định về phòng cháy rừng bị xử phạt hành chính; gây cháy làm thiệt hại rừng ở mức nghiêm trọng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội huỷ hoại rừng theo Bộ luật Hình sự.
Về nguyên lý, các quy định xoay quanh vài ý: không mang lửa, chất dễ cháy vào rừng đặc dụng khi không được phép; đốt lửa trong rừng chỉ ở nơi quy định và phải dập tắt hoàn toàn; người đốt thực bì, đốt rẫy ở đất giáp rừng phải tuân thủ thời gian, cách thức, làm đường băng và có người canh, có khi phải báo trước cho chính quyền hay kiểm lâm; trong những ngày dự báo cấp cao, việc đốt bị hạn chế hoặc cấm hẳn.
Chi tiết như khoảng cách, giờ được đốt, thủ tục báo trước có thể khác nhau giữa các địa phương và thay đổi theo văn bản. Người có rẫy giáp rừng ở xã Tà Đùng nên hỏi kiểm lâm phụ trách địa bàn trước mỗi mùa đốt.
Những nguồn lửa thường gặp và cơ chế của từng loại
Đốt dọn rẫy, đốt thực bì. Là nguồn lớn nhất ở các vùng nông nghiệp giáp rừng. Lửa được đốt có chủ đích nhưng gặp gió đổi hướng hoặc lửa bay qua đường băng hẹp là lan ra ngoài kiểm soát. Đốt khi trời lặng gió, sáng sớm hoặc chiều muộn, đốt từng đám nhỏ, có đường băng đủ rộng và người canh tới khi tắt hẳn là các nguyên tắc chung.
Lửa trại, bếp nấu ngoài trời. Than tưởng tắt vẫn âm ỉ dưới lớp tro hàng giờ; gió sáng hôm sau thổi bùng lên. Đất cao nguyên phủ lớp lá mục dày có thể cháy ngầm từ từ dưới mặt đất rồi bùng ra cách chỗ đốt cả mét.
Tàn thuốc, que diêm. Một đầu lọc còn cháy rơi vào cỏ khô ở độ ẩm thấp có thể bén lửa. Nguồn này nhỏ nhưng phổ biến dọc đường đi, bãi đỗ xe, điểm dừng chân.
Đốt rác, đốt tổ ong, hun khói. Đốt rác cạnh vườn, đốt tổ ong vò vẽ, hun khói lấy mật ong rừng đều là những kiểu dùng lửa nhỏ nhưng thường làm ở chỗ cỏ khô, ít ai canh.
Thiết bị, xe cộ. Ống xả nóng của xe máy đỗ trên cỏ khô, tia lửa từ máy cắt cỏ, máy cưa cũng có thể làm bén lửa trong những ngày khô nhất.
Cháy rừng ảnh hưởng tới hồ và đất như thế nào
Tác động của cháy không dừng lại khi lửa tắt. Đất đồi bazan sau cháy mất lớp phủ thực vật, lớp tro mỏng bị cuốn trôi ngay trận mưa đầu mùa, kéo theo đất mặt. Những trận mưa đầu mùa trên sườn đồi vừa cháy thường làm suối đục ngầu, mang nhiều tro và bùn xuống hồ. Tro giàu chất dinh dưỡng hoà tan nên có thể làm tảo phát triển cục bộ ở các vịnh nhận nước.
Cháy còn có thể làm đất kém thấm nước hơn trong một thời gian do lớp chất hữu cơ bị biến đổi, khiến dòng chảy tràn tăng lên, góp phần làm xói mòn và lũ suối mạnh hơn trong mùa mưa ngay sau đó. Với những sườn dốc đổ thẳng xuống hồ, một mùa cháy lớn có thể để lại dấu vết bồi lắng trong hồ nhiều năm.
Đối với động vật, những loài di chuyển chậm như bò sát, lưỡng cư, ốc, côn trùng không bay chịu thiệt nhiều nhất. Chim làm tổ dưới đất hoặc trong bụi thấp vào cuối mùa khô cũng mất tổ. Một số loài thú bỏ khu vực bị cháy trong nhiều tháng.
Thấy khói hoặc lửa trong rừng thì làm gì
Nguyên tắc đầu tiên là an toàn của chính mình: không chạy về phía lửa, không chạy lên dốc phía trên đám cháy, không đi vào khu có khói dày. Lửa rừng có thể chạy lên dốc nhanh hơn người chạy. Nên di chuyển ngang sườn hoặc xuống dốc, về phía khu đã cháy rụi hoặc không có vật liệu cháy, đường lớn, mặt nước.
Sau khi an toàn, báo ngay cho kiểm lâm, chính quyền xã hoặc gọi số khẩn cấp phòng cháy chữa cháy 114. Thông tin hữu ích là vị trí ước lượng, hướng khói bay, đám cháy đang ở cỏ hay đã vào rừng. Ảnh chụp từ xa cũng giúp người ứng phó đánh giá.
Người không được huấn luyện không nên tự vào dập lửa rừng, trừ khi đó là đám lửa rất nhỏ mới bén ở ngay cạnh và có lối thoát rõ ràng. Nhiều tai nạn trong chữa cháy rừng xảy ra khi gió đổi chiều đột ngột và người dập lửa bị vây. Chữa cháy rừng là công việc có tổ chức, có chỉ huy, có trang bị.
Đường băng cản lửa và dọn vật liệu cháy: phòng từ trước mùa khô
Phần lớn công sức phòng cháy rừng nằm ở những việc làm trước khi lửa xuất hiện. Đường băng cản lửa là dải đất được phát sạch hoặc trồng cây khó cháy chạy dọc ranh rừng, giữa các lô rừng trồng hoặc giữa rẫy và rừng. Dải đất trống cắt đứt mạch vật liệu cháy, để lửa chạy tới đó không còn gì để ăn tiếp. Đường băng phải đủ rộng so với chiều cao ngọn lửa của loại thảm thực vật hai bên — cỏ tranh cao cháy với ngọn lửa lớn cần băng rộng hơn cỏ thấp — và phải được phát lại mỗi năm trước mùa khô.
Một số nơi còn đốt trước có kiểm soát vào đầu mùa khô, khi vật liệu chưa khô hẳn, để giảm lượng cỏ khô tích tụ dọc đường băng; việc này chỉ do lực lượng có chuyên môn thực hiện theo kế hoạch. Với hộ dân có vườn giáp rừng, phần việc thực tế nhất là dọn cỏ khô, cành khô quanh nhà, chòi, kho, không để đống rác, đống củi sát mép rừng.
Câu hỏi thường gặp
Mùa nào ở Tà Đùng dễ cháy rừng nhất?
Thường là mùa khô, từ khoảng tháng 12 tới tháng 4 năm sau, nguy cơ cao nhất vào những tuần cuối mùa khô trước khi mưa trở lại. Thời gian cụ thể thay đổi theo từng năm, nên theo dõi cấp dự báo cháy rừng do kiểm lâm công bố.
Cấp dự báo cháy rừng cấp V nghĩa là gì?
Cấp V là mức cực kỳ nguy hiểm, vật liệu cháy rất khô và lửa có thể lan rất nhanh. Ở cấp này, địa phương thường cấm mọi việc dùng lửa trong và gần rừng và tăng cường canh trực chữa cháy.
Đốt lửa trại gần rừng có bị cấm không?
Trong rừng đặc dụng, mang lửa và đốt lửa khi không được phép là vi phạm. Ở khu vực giáp rừng, đốt lửa phải tuân theo quy định phòng cháy địa phương, nhất là khi cấp dự báo cao. Nên hỏi kiểm lâm hoặc đơn vị quản lý khu vực trước.
Vì sao lửa rừng chạy lên dốc nhanh hơn?
Ngọn lửa trên sườn dốc nghiêng về phía vật liệu phía trên, hong khô và làm nóng chúng trước khi lửa tới, đồng thời luồng khí nóng bốc lên kéo lửa theo. Vì vậy khi gặp cháy không nên chạy lên dốc phía trên đám cháy.
Rừng thường xanh có cháy được không?
Rừng thường xanh nguyên vẹn giữ ẩm tốt nên hiếm khi cháy lan rộng. Nguy cơ lớn nằm ở rìa rừng, rừng thứ sinh và nơi rừng đã từng cháy, vì có nhiều cỏ, cây bụi và lá khô hơn.
Thấy cháy rừng thì gọi số nào?
Có thể gọi số khẩn cấp phòng cháy chữa cháy 114 và báo cho kiểm lâm hoặc chính quyền xã. Trước hết hãy giữ an toàn cho bản thân, di chuyển ra xa đám cháy, không chạy lên dốc phía trên lửa.