Trong rừng đặc dụng như Vườn quốc gia Tà Đùng, mọi việc lấy thực vật, động vật, mẫu vật ra khỏi rừng khi chưa được phép — kể cả một cây lan nhỏ, một gốc cây cảnh, một mẩu gỗ lũa — đều thuộc nhóm hành vi bị cấm theo Luật Lâm nghiệp 2017; nhiều loài lan như các loài lan hài còn nằm trong nhóm thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm bị nghiêm cấm khai thác vì mục đích thương mại. Lý do sinh học là phần lớn các loài này sinh trưởng rất chậm, sinh sản phụ thuộc vào nấm cộng sinh và côn trùng thụ phấn riêng, nên bị hái liên tục là biến mất khỏi cả vùng mà rất khó phục hồi.
Bài này giải thích vì sao lan rừng và cây cảnh tự nhiên đặc biệt dễ tổn thương, vì sao "chỉ một cây" vẫn là vấn đề khi nhân với số người qua lại, ranh giới giữa rừng đặc dụng và đất vườn, cùng khung pháp lý cơ bản. Địa bàn: rừng quanh xã Tà Đùng, Lâm Đồng (trước 7/2025 là Đắk Som, Đắk R'Măng thuộc huyện Đắk Glong, Đắk Nông). Tên loài lan cụ thể ở Tà Đùng chỉ nêu khi có tài liệu điều tra; bài này nói ở mức chi, họ.
Vì sao lan rừng mọc chậm và khó tái sinh
Hạt lan nhỏ như bụi, mỗi quả có thể chứa rất nhiều hạt, nhưng hạt gần như không có chất dự trữ. Để nảy mầm, hạt phải gặp đúng loại nấm cộng sinh trong môi trường — nấm cung cấp dinh dưỡng cho phôi trong giai đoạn đầu. Không gặp nấm, hạt không nảy mầm. Vì vậy trong số rất nhiều hạt phát tán, chỉ một phần rất nhỏ trở thành cây con.
Cây con lan rừng thường cần nhiều năm mới đủ lớn để ra hoa lần đầu. Hoa lại cần đúng loài côn trùng thụ phấn; nhiều loài lan có hình dạng hoa đặc biệt chỉ hợp với một vài loài ong, ruồi, bướm. Mất côn trùng thụ phấn vì thuốc trừ sâu hay mất rừng thì lan cũng không đậu quả.
Kết quả là một quần thể lan rừng thường có ít cây trưởng thành, và mỗi cây trưởng thành là kết quả của nhiều năm tích luỹ. Một người hái hết những cây đang ra hoa trên một thân cây cổ thụ có thể lấy đi gần như toàn bộ khả năng sinh sản của quần thể nhỏ đó. Các nhà nghiên cứu lan ở Việt Nam đã nhiều lần cảnh báo nhiều loài lan quý bị khai thác cạn ở các khu rừng dễ tiếp cận.
Lan hài và các loài trong nhóm nguy cấp
Chi lan hài (Paphiopedilum) là ví dụ điển hình. Nhiều loài lan hài có vùng phân bố hẹp, có loài chỉ được biết ở một vài khu vực núi đá hay rừng núi trung bình. Do hoa đẹp, độc đáo, lan hài bị săn tìm cho thị trường cây cảnh trong và ngoài nước; nhiều loài đã giảm mạnh ngoài tự nhiên. Ở Việt Nam, các loài lan hài được xếp vào nhóm thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm bị nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại (nhóm IA), và toàn bộ chi này nằm trong phụ lục CITES.
Ngoài lan hài, nhiều loài lan khác cũng được xếp vào nhóm IIA — hạn chế khai thác, sử dụng. Thêm vào đó, trong rừng đặc dụng, việc khai thác bất kỳ loài thực vật nào khi không được phép đều đã bị cấm theo Luật Lâm nghiệp, bất kể loài đó có trong danh mục quý hiếm hay không.
Lan nuôi cấy mô, lan nhân giống trong vườn là chuyện khác hoàn toàn: cây có nguồn gốc nhân tạo, mua bán hợp pháp khi có giấy tờ phù hợp. Người chơi lan muốn có cây đẹp nên chọn cây nhân giống từ vườn có nguồn gốc rõ ràng, vừa hợp pháp vừa khoẻ hơn cây bứng từ rừng, vốn thường chết sau một hai năm vì mất nấm cộng sinh.
Cây cảnh đào từ rừng: bonsai sống, rừng chết dần
Thú chơi cây cảnh dáng cổ, gốc già, thân xù xì đã tạo ra một thị trường cho cây đào từ đồi núi. Những cây có dáng đẹp nhất thường là cây sống nhiều chục năm trong điều kiện khắc nghiệt — trên vách đá, đỉnh đồi gió — chính vì vậy chúng lùn, xoắn, gốc to. Đào một cây như vậy là lấy đi một cá thể không thể thay thế trong đời người.
Việc đào gốc cũng để lại hố đất trên sườn dốc, mở đường cho xói mòn; người đào thường phát quang xung quanh để lấy rễ. Trong rừng đặc dụng, cả hành vi đào lẫn vận chuyển cây ra đều là vi phạm. Ở đất vườn, đất rẫy của dân, cây mọc tự nhiên thuộc quyền của chủ đất, nhưng loài thuộc danh mục nguy cấp, quý, hiếm vẫn chịu quy định về khai thác, vận chuyển.
Người mua cây cảnh từ các điểm bán ven đường ở vùng núi nên hỏi nguồn gốc. Một gốc "cây rừng" không giấy tờ, giá rẻ bất thường, đất bám rễ còn tươi là dấu hiệu cây vừa được đào lên — mua là góp vào việc đào tiếp.
Những "món quà thiên nhiên" khác cũng không nên mang về
Gỗ lũa, gốc cây chết. Trong rừng, gỗ mục là nơi sống của nấm, côn trùng, bò sát, lưỡng cư và là nguồn dinh dưỡng trả lại cho đất. Gỗ lũa ở bờ hồ, đặc biệt những gốc cây chết đứng lộ ra khi nước rút, nằm trong lòng hồ chứa — lấy đi có thể vi phạm quy định về hồ chứa và cũng không an toàn khi cưa xẻ ở vùng bờ trơn.
Đá, sỏi, cát. Đá bazan, đá cuội ở suối và bờ hồ thuộc tài nguyên khoáng sản và lòng hồ; khai thác, lấy đi số lượng lớn cần phép. Lấy một hòn sỏi làm kỷ niệm thì khác, nhưng nhân lên với rất nhiều khách thì bãi đá suối có thể thay đổi đáng kể.
Côn trùng, bướm, bọ cánh cứng. Một số loài bướm, bọ cánh cứng lớn có giá trị sưu tầm cao và nằm trong danh mục bảo vệ. Bắt côn trùng trong rừng đặc dụng mà không có phép nghiên cứu là vi phạm.
Lông chim, vỏ ốc, xương. Những thứ nhặt được trên mặt đất có vẻ vô hại, nhưng bộ phận của loài được bảo vệ vẫn là mẫu vật. Với người không chuyên, không phân biệt được loài, nên để lại.
Nấm, rêu, dương xỉ. Nấm là cơ quan sinh sản của một hệ sợi nấm lớn dưới đất; rêu và dương xỉ phủ đá, thân cây giữ ẩm cho cả vi môi trường. Thu hái nhiều cho mục đích trang trí, làm tiểu cảnh làm nghèo lớp phủ này. Rêu trên đá suối còn là nơi trú của ấu trùng côn trùng nước — thức ăn của cá suối và chim.
Ranh giới giữa rừng đặc dụng và đất vườn: lấy ở đâu thì vi phạm
Khó khăn thực tế là trên thực địa, ranh rừng đặc dụng và đất vườn không phải lúc nào cũng rõ. Một cây lan trên thân cây ở bìa rẫy có thể thuộc đất của chủ rẫy, cũng có thể nằm bên kia mốc ranh. Ở các đảo trên hồ, đất thuộc nhiều chủ quản lý khác nhau.
Nguyên tắc an toàn là coi mọi thực vật, động vật mọc tự nhiên ngoài vườn nhà mình là thứ không thuộc về mình. Nếu có lý do chính đáng cần thu mẫu — nghiên cứu, nhân giống bảo tồn, giáo dục — hãy làm việc với Ban quản lý vườn quốc gia hoặc cơ quan kiểm lâm để có phép. Những hoạt động như vậy được khuyến khích khi làm đúng.
Với người dân sống ở vùng đệm, những loài cây mọc tự nhiên trên đất của mình có thể được nhân giống, chăm sóc trong vườn. Đây là một hướng sinh kế được nhiều chương trình bảo tồn khuyến khích: thay vì vào rừng lấy, nhân giống tại vườn để bán cây có nguồn gốc rõ ràng — với các loài thuộc danh mục bảo vệ thì cần đăng ký cơ sở trồng cấy theo quy định.
Một điểm hay bị hiểu nhầm: cây mọc tự nhiên trên đất vườn nhà, nếu là loài thuộc nhóm nguy cấp, quý, hiếm, thì việc khai thác, mua bán, vận chuyển vẫn chịu quy định riêng chứ không tự do như cây trồng thường. Việc chăm sóc, giữ cây tại chỗ là tốt; nhưng muốn bán, vận chuyển đi nơi khác thì cần làm thủ tục xác nhận nguồn gốc theo quy định hiện hành. Hỏi kiểm lâm địa bàn trước là cách tránh vướng mắc về sau.
Khung pháp lý tóm gọn và nơi tra văn bản
Luật Lâm nghiệp 2017 cấm khai thác, vận chuyển, mua bán, tàng trữ lâm sản trái phép và cấm mọi hành vi khai thác trong rừng đặc dụng trừ trường hợp được phép. Nghị định về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và thực thi CITES (Nghị định 06/2019/NĐ-CP, đã được sửa đổi) quy định danh mục nhóm IA, IIA và các điều kiện liên quan. Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) có tội vi phạm quy định về khai thác, bảo vệ rừng và lâm sản, và tội huỷ hoại rừng.
Mức xử lý phụ thuộc loài, khối lượng, giá trị và nơi vi phạm; trang này không ghi con số vì văn bản thay đổi. Ai cần áp dụng cụ thể nên tra bản hợp nhất mới nhất hoặc hỏi kiểm lâm.
Về CITES, toàn bộ họ Lan nằm trong các phụ lục của công ước, nghĩa là việc xuất khẩu lan, kể cả nhiều loại lan nhân giống, nhìn chung cần giấy phép CITES (một số cây lai nhân tạo có thể được miễn theo quy định của công ước). Người mang lan ra nước ngoài làm quà nên biết điều này để không gặp rắc rối ở cửa khẩu.
Ngắm và ghi lại thay vì mang về
Thói quen thay thế đơn giản nhất cho việc hái là chụp ảnh và ghi chép. Một bức ảnh hoa lan kèm ngày, độ cao, kiểu rừng, loại cây chủ là dữ liệu có giá trị cho người nghiên cứu, nhất là nếu được chia sẻ lên các nền tảng ghi nhận đa dạng sinh học của cộng đồng — với điều kiện không công bố vị trí chính xác của loài quý.
Mùa hoa lan rừng ở cao nguyên phụ thuộc loài; nhiều loài ra hoa vào cuối mùa khô, đầu mùa mưa. Người đi rừng đúng tuyến, đi chậm và nhìn kỹ các thân cây có rêu phủ thường có cơ hội gặp. Niềm vui gặp một bông lan nở đúng chỗ của nó, trên đúng thân cây đã nuôi nó nhiều năm, là thứ không mang về được bằng cách nhổ cây.
Cuối cùng, nếu thấy người khác đang đào cây, hái lan, bẫy chim trong rừng, có thể báo kiểm lâm hoặc chính quyền xã. Thông tin cụ thể về địa điểm, thời gian, phương tiện giúp lực lượng chức năng xử lý hiệu quả hơn.
Câu hỏi thường gặp
Hái một cây lan rừng ở Tà Đùng có phạm luật không?
Trong rừng đặc dụng như Vườn quốc gia Tà Đùng, khai thác thực vật khi chưa được phép là bị cấm, dù chỉ một cây. Nhiều loài lan còn thuộc nhóm nguy cấp, quý, hiếm nên mức xử lý có thể nặng hơn.
Vì sao lan rừng bứng về thường chết?
Lan rừng phụ thuộc vào nấm cộng sinh và điều kiện vi khí hậu nơi nó mọc. Khi bị bứng ra khỏi thân cây chủ và môi trường rừng, cây mất nấm cộng sinh, thay đổi ẩm độ, ánh sáng nên thường suy yếu và chết sau một thời gian.
Lan hài có được mua bán không?
Các loài lan hài thuộc nhóm IA, bị nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại từ tự nhiên. Cây nhân giống nhân tạo từ cơ sở được đăng ký thì có thể mua bán theo điều kiện của pháp luật và CITES.
Nhặt gỗ lũa ở bờ hồ Tà Đùng có được không?
Gỗ lũa ở bờ hồ thường nằm trong lòng hồ chứa hoặc vùng bảo vệ, thuộc quản lý của chủ hồ và chính quyền. Lấy đi có thể vi phạm quy định và cũng không an toàn khi làm ở vùng bờ trơn. Nên hỏi trước.
Mua cây cảnh ven đường vùng núi cần lưu ý gì?
Nên hỏi nguồn gốc và giấy tờ. Cây gốc già không rõ nguồn, đất bám rễ còn tươi, giá rẻ bất thường thường là cây vừa đào từ đồi núi. Mua những cây này là góp phần vào việc khai thác trái phép.
Muốn thu mẫu thực vật để nghiên cứu ở vườn quốc gia thì làm sao?
Cần làm việc với Ban quản lý Vườn quốc gia Tà Đùng để được phép, thường kèm đề cương nghiên cứu, danh sách người, thời gian và khu vực. Với loài thuộc danh mục bảo vệ có thể cần thêm thủ tục của cơ quan cấp trên.