Chim ở vùng Tà Đùng đổi nhịp theo hai lịch khác nhau. Chim di cư đi theo mùa đông của phương bắc: thường xuất hiện từ khoảng tháng 9–10 và rời đi vào khoảng tháng 3–4. Chim định cư trong rừng thì làm tổ chủ yếu quanh cuối mùa khô và đầu mùa mưa, khi côn trùng — nguồn thức ăn cho chim non — tăng vọt, nên đó là lúc rừng rộn tiếng hót nhất.
Vườn quốc gia Tà Đùng thường được giới thiệu là nơi có giá trị cao về đa dạng chim, và vùng cao nguyên Đà Lạt – Di Linh rộng hơn được biết đến với nhiều loài chim đặc hữu. Bài này giải thích hai nhịp mùa của chim, vì sao chúng xảy ra, và cách phân biệt nguồn tin đáng tin về loài — không phải hướng dẫn đi quan sát chim.
Hai kiểu chim, hai lịch
Chim ở một vùng có thể chia thô thành hai nhóm theo nhịp năm. Chim định cư sống quanh năm tại chỗ; mùa của chúng là mùa sinh sản — ghép đôi, hót chiếm lãnh thổ, làm tổ, nuôi con — và mùa thay lông sau đó. Chim di cư chỉ có mặt một phần năm; với vùng nhiệt đới như Tây Nguyên, phần lớn là chim đến trú đông, sinh sản ở vùng ôn đới phía bắc rồi bay xuống phương nam khi mùa đông đến.
Hai nhóm này dùng hai "đồng hồ" khác nhau. Chim định cư nhiệt đới canh nguồn thức ăn tại chỗ, mà nguồn thức ăn ở cao nguyên lại phụ thuộc vào mưa. Chim di cư thì canh độ dài ngày và thời tiết ở vùng sinh sản xa xôi; chúng rời phương bắc khi ngày ngắn lại và thức ăn ở đó cạn, chứ không phải vì điều gì xảy ra ở Tà Đùng.
Kết quả là trong một năm ở Tà Đùng có lúc hai nhịp chồng lên nhau: cuối mùa khô, chim định cư bắt đầu hót làm tổ trong khi chim di cư trú đông còn chưa đi; cuối mùa mưa, mùa làm tổ của chim rừng đã qua và chim di cư bắt đầu đến.
Đường bay Đông Á – Úc châu và vị trí của Tà Đùng
Việt Nam nằm trên đường bay Đông Á – Úc châu, một trong những tuyến di cư lớn của chim trên thế giới, nối vùng sinh sản ở Siberia, Đông Bắc Á với nơi trú đông ở Đông Nam Á và Australia. Mỗi mùa thu, hàng triệu con chim — chim lội bờ, chim nước, chim sẻ nhỏ, chim săn mồi — bay theo tuyến này xuống phương nam, rồi quay ngược lại vào mùa xuân.
Phần lớn chim lội bờ di cư dừng ở vùng đất ngập nước ven biển và đồng bằng. Vùng cao nguyên rừng như Tà Đùng đón nhiều hơn những loài chim rừng di cư — như một số loài chích, đớp ruồi, hoét — và chim săn mồi bay ngang qua. Hồ chứa rộng có thể là điểm dừng của một số chim nước, nhưng ghi nhận chính thức cho riêng hồ Tà Đùng chưa nhiều trong tài liệu phổ biến.
Vì sao chim định hướng được qua hàng nghìn cây số là một câu hỏi khoa học lớn; các nghiên cứu cho thấy chim dùng kết hợp vị trí mặt trời, sao trời, từ trường Trái Đất và mốc địa hình. Với một vùng như Tà Đùng, những dãy núi và mặt hồ lớn có thể là mốc địa hình mà chim di cư nhận ra từ trên cao.
Vì sao chim rừng làm tổ quanh đầu mùa mưa
Nuôi chim non tốn rất nhiều thức ăn, phần lớn là côn trùng giàu đạm — kể cả ở những loài khi trưởng thành ăn hạt hay quả. Vì vậy chim định cư nhiệt đới thường canh để chim non nở đúng lúc côn trùng nhiều nhất. Ở cao nguyên có hai mùa, đỉnh côn trùng rơi vào đầu và giữa mùa mưa: đất ẩm trở lại, cây ra lá non, sâu bướm nở rộ ăn lá non, mối cánh và các côn trùng khác vũ hoá hàng loạt.
Để chim non có mặt đúng đỉnh ấy, chim bố mẹ phải bắt đầu sớm hơn: chiếm lãnh thổ và hót từ cuối mùa khô, làm tổ, đẻ trứng, ấp. Đó là lý do người ở rừng thường nhận thấy rừng "ồn" hẳn lên vào những tuần cuối mùa khô và đầu mùa mưa: tiếng hót ban mai là tín hiệu lãnh thổ và tìm bạn, chứ không phải chim hót vì thời tiết đẹp.
Mỗi loài có lịch riêng, và một số loài có thể làm tổ hơn một lứa trong năm. Lịch sinh sản cụ thể của từng loài chim ở Vườn quốc gia Tà Đùng cần nguồn điều tra chuyên môn; phần trên là xu hướng chung của chim rừng nhiệt đới có mùa khô rõ.
Lịch chim một năm ở vùng hồ – rừng Tà Đùng (xu hướng chung)
Bảng tóm tắt những gì thường xảy ra theo từng thời kỳ, dựa trên quy luật chung của chim nhiệt đới và đường bay Đông Á – Úc châu, không phải số liệu điều tra riêng của địa phương:
| Thời kỳ (thường) | Chim định cư | Chim di cư |
|---|---|---|
| Cuối mùa mưa (khoảng tháng 9–11) | Mùa sinh sản đã qua, nhiều loài thay lông, ít hót | Chim di cư mùa thu đến và đi qua; chim trú đông bắt đầu ổn định |
| Giữa mùa khô (khoảng tháng 12–2) | Kiếm ăn theo đàn hỗn hợp nhiều loài trong rừng, hót ít | Chim trú đông có mặt đầy đủ nhất |
| Cuối mùa khô (khoảng tháng 2–4) | Bắt đầu hót chiếm lãnh thổ, ghép đôi, làm tổ | Chim di cư mùa xuân rời đi lên phương bắc |
| Đầu – giữa mùa mưa (khoảng tháng 4–8) | Ấp trứng, nuôi con; đỉnh tiếng hót đầu mùa rồi giảm dần | Hầu như vắng chim trú đông |
Hàng "giữa mùa khô" chứa một hiện tượng thú vị: đàn kiếm ăn hỗn hợp nhiều loài. Ngoài mùa sinh sản, nhiều loài chim rừng nhỏ đi chung thành đàn lẫn loài để cùng canh chừng kẻ săn mồi và tận dụng côn trùng bị khuấy động — một kiểu hợp tác được nghiên cứu nhiều ở rừng nhiệt đới.
Chim nước trên mặt hồ: theo nhịp nước nhiều hơn theo mùa đông
Với chim sống dựa vào nước — cò, diệc, cốc, bói cá, các loài vịt — nhịp của hồ chứa nhiều khi quan trọng hơn nhịp mùa đông phương bắc. Như đã viết ở bài về vùng bán ngập, mùa khô nước rút làm lộ ra mép bùn và vũng nông, dồn cá nhỏ, tôm, ốc vào chỗ hẹp — đó là mùa kiếm ăn thuận lợi nhất của chim lội. Cành cây chết nhô lên giữa hồ là chỗ đậu ưa thích của chim bói cá và chim cốc.
Khi hồ đầy vào cuối mùa mưa, mép nước leo lên vùng có cỏ và bụi, nước sâu ngay sát bờ, chim lội khó kiếm ăn hơn và có thể dạt về các vịnh nông, cửa suối. Vì vậy với người quan sát chim nước, câu hỏi "hồ đang ở pha nào" thường quan trọng hơn câu hỏi "tháng mấy".
Một lưu ý: hồ chứa thủy điện thường nghèo thực vật thủy sinh ven bờ hơn hồ tự nhiên do mực nước dao động lớn, nên số loài chim nước có thể không nhiều như ở đầm lầy tự nhiên cùng diện tích. Đây là nhận định theo nguyên lý sinh thái hồ chứa, chưa có số liệu đếm chim công bố cho hồ Tà Đùng.
Đọc thông tin về chim ở Tà Đùng sao cho đúng
Ưu tiên nguồn của vườn quốc gia và giới nghiên cứu. Danh lục chim của Vườn quốc gia Tà Đùng, các báo cáo điều tra đa dạng sinh học và tài liệu của tổ chức bảo tồn chim là nguồn đáng tin nhất về loài có mặt.
Phân biệt "có thể có" và "đã ghi nhận". Một loài phân bố ở cao nguyên Đà Lạt – Di Linh không có nghĩa là đã được ghi nhận ở Tà Đùng. Nhiều bài viết đại chúng gộp hai điều này làm một.
Thận trọng với tên loài quý hiếm. Tên loài trong Sách đỏ chỉ nên tin khi có nguồn khoa học đi kèm. Thông tin chính xác về nơi làm tổ của loài quý cũng không nên công bố rộng, vì có thể dẫn tới săn bắt.
Ghi nhận cá nhân có giá trị nếu có ảnh và thời gian. Người quan sát chim nghiệp dư đóng góp nhiều cho hiểu biết về phân bố chim, với điều kiện ghi nhận có ảnh hoặc ghi âm, thời gian, địa điểm rõ và được người am hiểu xác nhận.
Vì sao tiếng chim nhiều nhất lúc rạng sáng
Hiện tượng "dàn đồng ca bình minh" — chim hót rộ nhất trong khoảng trước và ngay sau lúc mặt trời mọc — được ghi nhận ở rất nhiều nơi trên thế giới, và rừng quanh Tà Đùng không ngoại lệ, nhất là trong mùa sinh sản. Giới nghiên cứu đưa ra vài giải thích cùng tồn tại: không khí sáng sớm lặng và mát giúp tiếng hót truyền xa hơn; ánh sáng còn yếu nên kiếm mồi bằng mắt kém hiệu quả, chim dùng thời gian đó để hót; và hót sớm là cách con trống phô diễn sức khoẻ sau một đêm nhịn đói.
Ở vùng hồ có sương, lớp nghịch nhiệt buổi sáng có thể làm âm thanh truyền theo những đường khác thường — tiếng chim, tiếng gà từ bên kia hồ nghe rõ như ở gần. Đây là hiện tượng vật lý âm học khi âm thanh đi qua các lớp không khí có nhiệt độ khác nhau, không phải tưởng tượng.
Ngoài mùa sinh sản, dàn đồng ca bình minh thưa hẳn. Ai ở Tà Đùng quanh năm sẽ thấy rõ: những buổi sáng giữa mùa khô yên ắng hơn nhiều so với buổi sáng cuối mùa khô, khi mùa hót của chim rừng bắt đầu.
Mùa im lặng: thay lông và giấu mình sau mùa sinh sản
Sau mùa sinh sản, phần lớn chim rừng bước vào thời kỳ thay lông — thay dần bộ lông đã mòn sau những tháng làm tổ, bay đi bay về kiếm mồi cho con. Thay lông tốn năng lượng và có lúc làm chim bay kém hơn bình thường, nên nhiều loài trở nên kín đáo, ít hót, ít ra chỗ trống. Với người ở rừng, đây là giai đoạn "rừng im" khoảng cuối mùa mưa, trái hẳn với đầu mùa mưa ồn ào.
Chim non của năm cũng đã rời tổ, tự kiếm ăn, bộ lông còn khác chim trưởng thành nên dễ gây nhầm lẫn khi nhận dạng. Cùng lúc ấy chim di cư bắt đầu tới. Người mới tập quan sát chim thường thấy giai đoạn này khó nhất trong năm: ít tiếng hót để định vị, nhiều chim non lông lạ, và nhiều loài khách lẫn vào. Bù lại, đây cũng là lúc quần thể chim trong rừng đông nhất năm, vì có thêm cả một thế hệ non mới ra đời — phần lớn trong số chúng sẽ không sống qua mùa khô đầu tiên, theo quy luật chung của quần thể chim hoang dã.
Câu hỏi thường gặp
Chim di cư có đến Tà Đùng không?
Có. Việt Nam nằm trên đường bay Đông Á – Úc châu, nhiều loài chim rừng di cư trú đông ở vùng cao nguyên phía nam từ khoảng tháng 9–10 đến tháng 3–4. Danh sách loài cụ thể ghi nhận ở Tà Đùng nên tra trong tài liệu của vườn quốc gia và giới nghiên cứu.
Tháng nào ở Tà Đùng nghe chim hót nhiều nhất?
Thường là cuối mùa khô sang đầu mùa mưa, khoảng tháng 3 đến tháng 6, khi chim định cư hót chiếm lãnh thổ và làm tổ. Trong ngày thì rộ nhất lúc rạng sáng. Mốc tháng mang tính xu hướng, mỗi loài có lịch riêng.
Hồ Tà Đùng có nhiều chim nước không?
Có cò, diệc, bói cá, cốc và một số loài khác, nhưng hồ chứa thủy điện thường nghèo thực vật ven bờ hơn đầm lầy tự nhiên nên số loài chim nước có thể không nhiều. Chưa có số liệu đếm chim công bố riêng cho hồ.
Có nên công bố vị trí tổ chim quý hiếm không?
Không nên. Trong giới bảo tồn, vị trí tổ và nơi ở của loài quý hiếm thường được giữ kín để tránh săn bắt, quấy nhiễu. Ảnh chụp có thể chia sẻ nhưng nên bỏ thông tin vị trí chính xác.
Vì sao chim kiếm ăn thành đàn lẫn nhiều loài vào mùa khô?
Ngoài mùa sinh sản, chim không còn giữ lãnh thổ riêng. Đi chung đàn nhiều loài giúp phát hiện kẻ săn mồi sớm hơn và tận dụng côn trùng bị các con khác khuấy động. Đây là hiện tượng phổ biến ở rừng nhiệt đới.
Săn bắt chim ở vùng Tà Đùng có bị cấm không?
Vườn quốc gia là rừng đặc dụng, nơi săn bắt động vật hoang dã bị cấm theo Luật Lâm nghiệp; nhiều loài chim còn được bảo vệ theo danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm. Ngoài vườn, việc săn bắt cũng chịu quy định của pháp luật hiện hành.