Ve sầu, mối cánh, ếch nhái, đom đóm: lịch côn trùng và tiếng rừng theo mùa ở Tà Đùng

Tiếng và ánh sáng của rừng quanh Tà Đùng đổi theo mùa vì mỗi nhóm côn trùng, lưỡng cư canh một tín hiệu riêng: ve sầu kêu rộ từ cuối mùa khô khi đất ấm lên, mối cánh bay ra hàng loạt sau trận mưa lớn đầu mùa, ếch nhái kêu rộ khi vũng nước mới hình thành, còn đom đóm sáng nhiều trong những đêm ẩm của mùa mưa.

Những hiện tượng này dễ quan sát nhất trong năm — không cần ống nhòm hay đi sâu vào rừng, chỉ cần ở lại vùng hồ qua những tuần giao mùa. Bài này đi qua từng nhóm, giải thích vì sao chúng chọn thời điểm đó, và vì sao những âm thanh quen thuộc ấy có thể là chỉ báo về sức khoẻ của môi trường.

Ve sầu: nhiều năm dưới đất, vài tuần trên cây

Ve sầu dành phần lớn đời sống dưới dạng ấu trùng trong đất, hút nhựa từ rễ cây, kéo dài từ một đến nhiều năm tuỳ loài. Khi đến lúc, ấu trùng đào lên mặt đất, thường vào buổi tối, bò lên thân cây, lột xác thành ve trưởng thành có cánh, để lại xác ve rỗng bám trên vỏ cây. Ve trưởng thành chỉ sống vài tuần — đủ để tìm bạn, giao phối và đẻ trứng.

Tiếng kêu ve sầu là của con đực, phát ra từ một cơ quan rung đặc biệt ở bụng, khuếch đại nhờ khoang rỗng trong cơ thể. Mục đích là thu hút con cái; vì vậy tiếng ve rộ nhất vào giữa ngày nắng nóng, khi ve hoạt động mạnh. Ở Tây Nguyên, tiếng ve thường rộ vào cuối mùa khô, sang đầu mùa mưa — thời điểm mà đất đã ấm lên sau những tháng nắng.

Vì sao ve chui lên vào thời điểm ấy? Giới nghiên cứu cho rằng nhiệt độ đất là tín hiệu quan trọng với nhiều loài ve, và một số loài còn cần đất ẩm vừa đủ để dễ đào. Chi tiết cho từng loài ve ở Việt Nam chưa được nghiên cứu nhiều; ở đây chỉ mô tả xu hướng chung.

Mối cánh: chuyến bay cưới sau trận mưa đầu mùa

Một buổi chiều tối sau trận mưa lớn đầu mùa, từ các lỗ nhỏ trên mặt đất bay ra hàng loạt những con mối có cánh, bu quanh ánh đèn rồi rụng cánh đầy sàn. Đó là mối cánh — các cá thể sinh sản của tổ mối, được tổ nuôi suốt nhiều tháng để chờ đúng thời điểm bay ra lập tổ mới.

Việc bay ra đồng loạt sau mưa có lý do rõ ràng. Đất vừa ướt mềm, dễ để cặp mối đào hang lập tổ; độ ẩm cao giúp mối, vốn có thân mềm dễ mất nước, sống sót trong chuyến bay ngắn. Bay đồng loạt từ nhiều tổ cùng lúc giúp mối đực và mối cái từ các tổ khác nhau gặp nhau, và làm kẻ săn mồi — chim, ếch, thằn lằn, nhện — "ăn không xuể", nhiều cá thể thoát được. Chiến lược này gọi là bão hoà kẻ săn mồi.

Sau khi đáp xuống, mối cánh rụng cánh, ghép đôi, chui xuống đất. Phần lớn không sống sót; chỉ một số ít thành mối chúa, mối vua của một tổ mới. Chuyến bay cưới của mối là bữa tiệc lớn của nhiều động vật đầu mùa mưa — chim bay lượn đớp mồi trên không, cóc nhái đứng chờ dưới đèn. Ở các tổ mối nuôi nấm, như đã viết ở bài về mùa nấm, cùng tín hiệu mưa ấy cũng làm nấm mối mọc.

Ếch nhái: dàn đồng ca của những vũng nước mới

Nhiều loài ếch nhái nhiệt đới là loài sinh sản dồn dập: chúng nằm im trong đất, dưới lá mục suốt mùa khô, rồi khi mưa lớn tạo ra các vũng nước tạm, chúng xuất hiện đồng loạt, kêu rộ trong vài đêm, giao phối và đẻ trứng. Những vũng nước tạm có một ưu điểm lớn: chưa có cá ăn trứng và nòng nọc. Nhược điểm là vũng có thể cạn trước khi nòng nọc kịp biến thái — nên nhiều loài có nòng nọc phát triển rất nhanh.

Tiếng kêu là của ếch đực, dùng túi kêu khuếch đại âm thanh, mỗi loài một giọng riêng để con cái cùng loài nhận ra. Một đêm đầu mùa mưa ở vùng đồi có thể có nhiều loài cùng kêu, tạo thành một "phổ âm" chồng lớp, mỗi loài chiếm một dải tần hoặc nhịp riêng để không bị lấn.

Ở vùng hồ chứa, mép nước hồ ít khi là chỗ đẻ chính của ếch nhái vì có cá; các vũng nước trên đồi, rãnh ven đường, ruộng, ao nhỏ quan trọng hơn. Giữa mùa mưa, dàn đồng ca dịu dần; sang mùa khô, phần lớn ếch nhái lại im lặng.

Đom đóm: ánh sáng lạnh trong đêm ẩm

Đom đóm là bọ cánh cứng phát sáng nhờ phản ứng hoá học trong cơ thể, trong đó chất luciferin bị ô-xy hoá với sự xúc tác của enzyme luciferase, tạo ra ánh sáng gần như không toả nhiệt. Mỗi loài có một nhịp nhấp nháy riêng — giống như mã tín hiệu — để con đực và con cái nhận ra nhau.

Ấu trùng đom đóm sống dưới đất ẩm, trong lá mục hoặc gần nước, nhiều loài ăn ốc sên, giun nhỏ. Vì vậy đom đóm cần môi trường ẩm, nhiều thảm thực vật và không bị ô nhiễm ánh sáng. Ở vùng cao nguyên, đom đóm thường thấy nhiều trong những đêm ẩm của mùa mưa, quanh bờ suối, ven rừng, bụi cây ẩm.

Ánh đèn nhân tạo là một mối đe doạ được giới nghiên cứu nhắc nhiều: đèn sáng làm đom đóm khó nhìn thấy tín hiệu của nhau, giảm khả năng giao phối. Khu vực càng nhiều đèn chiếu ra rừng, ra bờ hồ, đom đóm càng thưa. Điều này cũng đúng với nhiều côn trùng đêm khác. Ngoài ánh sáng, việc phát quang bụi cây ven suối, san lấp chỗ trũng ẩm và dùng thuốc diệt ốc, sâu cũng làm mất nơi sống và nguồn thức ăn của ấu trùng — những thay đổi nhỏ từng chỗ nhưng cộng lại đủ làm một bờ suối từng sáng lấp lánh trở nên tối hẳn sau vài mùa.

Lịch tiếng rừng và ánh sáng côn trùng (xu hướng chung)

Bảng ghép các hiện tượng theo thời kỳ. Mốc tháng là mốc thường gặp ở cao nguyên phía nam, không phải lịch đo riêng cho Tà Đùng:

Với người ở vùng hồ quanh năm, chuyển từ những đêm khô yên ắng sang đêm đầu mùa mưa đầy tiếng ếch là một trong những dấu hiệu dễ nhận nhất rằng mùa đã đổi.

Tiếng rừng như một chỉ báo môi trường

Các nhà sinh thái học ngày càng dùng âm thanh để đánh giá sức khoẻ hệ sinh thái — một hướng nghiên cứu gọi là sinh thái âm thanh. Một khu rừng khoẻ thường có "phổ âm" phong phú: nhiều loài chim, côn trùng, ếch nhái, mỗi loài chiếm một khoảng tần số và thời gian. Rừng bị suy thoái hoặc bị ô nhiễm thường nghèo âm thanh hơn, hoặc bị một vài loài lấn át.

Ếch nhái đặc biệt nhạy với môi trường vì da mỏng, hấp thụ trực tiếp từ nước và đất; thuốc bảo vệ thực vật, ô nhiễm nước, mất vũng nước sinh sản đều ảnh hưởng. Ở nhiều nơi trên thế giới, ếch nhái đang suy giảm. Một mùa mưa mà tiếng ếch thưa đi rõ rệt so với các năm trước có thể là dấu hiệu môi trường đang thay đổi, dù cần đo đếm có hệ thống mới kết luận được.

Với vùng giáp vườn quốc gia như Tà Đùng, giữ được tiếng rừng ban đêm cũng là giữ được đa dạng sinh học: hạn chế đèn chiếu thẳng ra rừng và mặt hồ, hạn chế hoá chất trôi xuống suối, giữ lại những vũng nước, rãnh ẩm tự nhiên trong mùa mưa.

Hiểu lầm hay gặp về côn trùng theo mùa

Ve sầu kêu là trời sắp mưa. Ve kêu rộ vào cuối mùa khô, gần thời điểm mưa đầu mùa, nên dễ sinh liên tưởng. Thực ra ve phản ứng với nhiệt độ đất và mùa sinh sản của chúng, không dự báo được một cơn mưa cụ thể.

Mối cánh bay ra là sắp mưa to tiếp. Mối cánh thường bay ra sau một trận mưa lớn, không phải trước. Chúng phản ứng với mưa đã xảy ra và độ ẩm cao, chứ không đoán được mưa sắp tới.

Đom đóm cắn hay có độc. Đom đóm trưởng thành không cắn người; chúng vô hại với con người. Như nhiều loài côn trùng, nên quan sát mà không bắt nhốt.

Ếch kêu nhiều là trời sẽ mưa dầm. Ếch kêu nhiều khi đã có nước để sinh sản và độ ẩm cao. Tiếng ếch phản ánh mưa đã có, không phải lời dự báo thời tiết đáng tin.

Dế, muỗm, cào cào: lớp âm thanh nền của đêm mùa mưa

Khi tiếng ếch dịu dần vào giữa mùa mưa, đêm ở vùng đồi vẫn không im lặng nhờ một lớp âm thanh nền liên tục của dế, muỗm, châu chấu và các côn trùng họ hàng. Khác với ve sầu dùng cơ quan rung ở bụng, nhóm này thường tạo tiếng bằng cách cọ cánh hoặc cọ chân vào cánh — một kiểu "kéo đàn" bằng các gờ nhỏ trên cánh. Mỗi loài có nhịp kêu riêng.

Ở nhiều loài dế, nhịp kêu phụ thuộc vào nhiệt độ: đêm ấm kêu nhanh, đêm lạnh kêu chậm, vì côn trùng là động vật biến nhiệt, cơ bắp hoạt động chậm lại khi lạnh. Hiện tượng này đã được ghi nhận từ lâu trong sinh học côn trùng. Vì vậy những đêm đầu mùa khô, khi nhiệt độ ban đêm ở vùng cao xuống thấp, tiếng dế thưa và chậm hẳn trước khi gần như im bặt.

Lớp âm thanh nền này cũng là thức ăn và tín hiệu cho nhiều loài khác — dơi, cú, ếch dùng tiếng côn trùng để định vị con mồi. Một đêm mùa mưa ở vùng hồ vì vậy là cả một mạng lưới tín hiệu đan xen mà tai người chỉ nghe được một phần.

Câu hỏi thường gặp

Mối cánh thường bay ra vào lúc nào?

Thường vào chiều tối hoặc đầu đêm sau một trận mưa lớn đầu mùa, khi đất ướt mềm và độ ẩm cao. Ở cao nguyên phía nam, hiện tượng này hay gặp khoảng tháng 4 đến tháng 5 theo lệ chung, lệch theo thời điểm mưa đến.

Vì sao mối cánh bay quanh bóng đèn rồi rụng cánh?

Nhiều côn trùng bay đêm bị ánh sáng nhân tạo thu hút, làm rối khả năng định hướng. Mối cánh vốn sẽ rụng cánh sau chuyến bay ngắn để ghép đôi và chui xuống đất, nên quanh đèn thường thấy cánh rụng đầy sàn.

Đom đóm ở Tà Đùng thấy nhiều vào mùa nào?

Thường trong những đêm ẩm của mùa mưa, quanh bờ suối, ven rừng, bụi cây ẩm, xa ánh đèn. Số lượng phụ thuộc vào môi trường ẩm, thảm thực vật và mức ô nhiễm ánh sáng; không có số liệu đếm công bố riêng cho Tà Đùng.

Ve sầu sống được bao lâu?

Phần lớn đời ve là ấu trùng sống dưới đất, kéo dài từ một đến nhiều năm tuỳ loài. Ve trưởng thành có cánh, kêu trên cây chỉ sống vài tuần để sinh sản. Vòng đời cụ thể của từng loài ve ở Việt Nam chưa được nghiên cứu đầy đủ.

Ánh đèn ở nhà ven rừng có ảnh hưởng đến côn trùng không?

Có. Ánh sáng nhân tạo thu hút và làm rối định hướng của nhiều côn trùng đêm, làm đom đóm khó nhận tín hiệu của nhau. Giảm đèn chiếu thẳng ra rừng, dùng đèn hướng xuống và tắt đèn không cần thiết giúp giảm tác động.

Vì sao mùa khô ban đêm ở vùng hồ yên tĩnh hơn?

Vì phần lớn ếch nhái nằm im trong đất, côn trùng đêm ít hoạt động do khô hạn, không có vũng nước sinh sản. Tiếng rừng ban đêm chỉ trở lại rộn ràng khi những trận mưa đầu mùa đến làm đất và không khí ẩm lại.