Cháy rừng ở vùng Tà Đùng dễ xảy ra nhất vào cuối mùa khô, đại thể khoảng tháng 2 đến tháng 4 theo lệ chung, vì lúc đó hội đủ ba điều kiện: lớp lá rụng và cỏ tranh đã khô kiệt sau nhiều tuần không mưa, độ ẩm không khí xuống thấp nhất năm, và gió hanh thổi mạnh vào buổi trưa chiều. Chỉ cần thêm một nguồn lửa — phần lớn do con người — là đám cháy hình thành và lan nhanh.
Rừng thường xanh trong Vườn quốc gia Tà Đùng không dễ cháy như rừng khộp hay rừng thông, nhưng đồi cỏ tranh, rẫy bỏ hoang, rừng thứ sinh và mép rừng giáp đồi trống quanh hồ là nơi nhạy cảm. Bài này giải thích vì sao mùa cháy đến đúng thời điểm ấy, vì sao lửa lan theo sườn dốc nhanh hơn, cấp dự báo cháy rừng nói lên điều gì — từ góc hiện tượng tự nhiên, không phải hướng dẫn chữa cháy.
Tam giác lửa đặt vào lịch năm
Mọi đám cháy cần ba yếu tố: vật liệu cháy, ô-xy và nguồn nhiệt — mô hình quen thuộc gọi là tam giác lửa. Ô-xy thì lúc nào cũng có; câu hỏi là vật liệu cháy khô tới mức nào và nguồn nhiệt có xuất hiện không. Lịch năm của cao nguyên quyết định yếu tố thứ nhất; con người quyết định phần lớn yếu tố thứ ba.
Đầu mùa khô, đất và lá còn ngậm nước từ mùa mưa; cỏ tranh còn xanh. Qua từng tuần, nắng và gió hanh rút dần ẩm khỏi vật liệu. Lá rụng tích dần dưới tán, cỏ tranh chuyển vàng rồi nâu, cành nhỏ khô giòn. Tới cuối mùa khô, độ ẩm trong vật liệu xuống thấp nhất, và cũng là lúc lượng vật liệu tích lớn nhất — cả hai đường cong gặp nhau ở đỉnh.
Đầu mùa mưa, chỉ sau vài trận mưa lớn, vật liệu ướt trở lại, cỏ non mọc lên, nguy cơ cháy giảm hẳn. Vì vậy mùa cháy có ranh giới khá rõ: bắt đầu tăng giữa mùa khô, cực đại cuối mùa khô, kết thúc khi mưa đầu mùa đến.
Vì sao cỏ tranh và đồi trống nguy hiểm hơn rừng kín
Rừng kín thường xanh có tán dày, che nắng, giữ độ ẩm dưới tán cao hơn ngoài trời trống, gió dưới tán yếu. Lớp lá rụng ở đó khô chậm hơn, và nhiều cây thường xanh giữ lá quanh năm. Đó là lý do rừng kín ít bắt lửa hơn — dù không phải không thể, nhất là trong những năm hạn hán nặng.
Ngược lại, đồi cỏ tranh nhận nắng trực tiếp, gió thổi thông thoáng, cỏ có thân mảnh và nhiều không khí xen giữa — cấu trúc lý tưởng để bắt lửa và cháy nhanh. Cỏ tranh còn có thân ngầm dưới đất, nên sau cháy nó mọc lại rất nhanh khi mưa về, trong khi cây gỗ non thì chết. Cháy lặp lại nhiều năm vì vậy duy trì đồi cỏ tranh và ngăn rừng tái sinh — một vòng luẩn quẩn sinh thái được ghi nhận ở nhiều vùng đồi núi Việt Nam.
Quanh hồ Tà Đùng có nhiều đồi và đảo phủ cỏ, cây bụi xen rẫy. Những nơi này, cộng với mép rừng giáp đồi trống, là vành đai nhạy cảm nhất trong mùa khô. Lửa bắt từ đồi cỏ có thể lan vào mép rừng khi gió đẩy.
Vì sao lửa chạy lên dốc nhanh hơn chạy xuống
Ngọn lửa nghiêng về phía sườn trên. Trên sườn dốc, ngọn lửa ở gần vật liệu phía trên hơn, sấy khô và đốt nóng chúng trước khi lửa tới. Vật liệu được sấy trước bắt lửa nhanh hơn nhiều.
Khí nóng bốc lên theo sườn. Không khí nóng từ đám cháy bốc lên dọc sườn, mang nhiệt và tàn lửa lên phía trên. Ban ngày, gió thung lũng thổi ngược lên sườn càng đẩy lửa đi nhanh.
Tàn lửa bay xa. Gió mạnh có thể mang tàn cháy vượt qua đường ranh, gây cháy mới phía trước — gọi là cháy nhảy.
Hệ quả thực tế. Các tài liệu về phòng cháy rừng đều lưu ý không đứng phía trên sườn dốc của đám cháy, và địa hình đồi dốc quanh hồ làm việc dập lửa khó hơn đồng bằng. Việc dập lửa là việc của lực lượng chuyên trách; người dân phát hiện cháy cần báo ngay cho chính quyền và kiểm lâm.
Cấp dự báo cháy rừng: con số nói lên điều gì
Trong mùa khô, cơ quan kiểm lâm các địa phương thường công bố cấp dự báo cháy rừng theo ngày, chia thành năm cấp từ thấp đến cực kỳ nguy hiểm. Cấp được tính từ các yếu tố khí tượng như nhiệt độ, độ ẩm không khí, số ngày không mưa liên tục — tức là đo xem vật liệu cháy đã khô tới đâu và thời tiết thuận lợi cho lửa đến mức nào.
Hiểu theo lịch năm, cấp dự báo thường tăng dần trong mùa khô, đạt đỉnh ở những chuỗi ngày nắng nóng, không mưa liên tục cuối mùa khô, và tụt ngay sau mưa. Khi cấp cao, các quy định về dùng lửa gần rừng thường được siết chặt hơn — đây là cách quản lý theo nhịp tự nhiên.
Cấp dự báo không nói chỗ nào sẽ cháy; nó chỉ nói nếu có nguồn lửa thì khả năng thành đám cháy cao tới đâu. Thông tin cấp hiện tại nên theo nguồn chính thức của cơ quan kiểm lâm, chính quyền địa phương — không dựa vào cảm giác "trời có vẻ khô".
Những yếu tố đẩy nguy cơ cháy lên, theo từng thời điểm
Mỗi thời điểm trong ngày và trong mùa có một tổ hợp yếu tố khác nhau. Bảng mô tả xu hướng chung theo khoa học cháy rừng, không phải số liệu đo của địa phương:
| Thời điểm | Độ ẩm vật liệu | Gió | Mức nguy cơ (xu hướng) |
|---|---|---|---|
| Đầu mùa khô, sáng sớm | Còn cao, sương đêm làm ẩm | Lặng | Thấp |
| Giữa mùa khô, trưa chiều | Giảm rõ | Gió hanh Đông Bắc mạnh | Trung bình đến cao |
| Cuối mùa khô, trưa chiều | Thấp nhất năm | Gió mạnh, thất thường | Cao nhất |
| Cuối mùa khô, ban đêm | Tăng nhẹ do nhiệt độ hạ | Yếu hơn | Giảm so với ban ngày nhưng vẫn cao |
| Sau trận mưa đầu mùa | Tăng mạnh | Có giông | Giảm nhanh; sét vẫn có thể gây cháy hiếm gặp |
Một chi tiết hay bị bỏ qua: trong ngày, nguy cơ cao nhất thường rơi vào đầu giờ chiều, khi nhiệt độ cao nhất và độ ẩm thấp nhất. Nhiều đám cháy rừng ghi nhận ở Tây Nguyên bùng lên vào khoảng thời gian này.
El Niño, mùa khô kéo dài và những năm cháy lớn
Mùa cháy không năm nào giống năm nào. Những năm có hiện tượng El Niño, Tây Nguyên thường chịu mùa khô gắt hơn, mưa đầu mùa đến muộn, khiến chuỗi ngày khô kéo dài thêm vài tuần. Thêm mỗi tuần khô là thêm một tuần vật liệu tích tụ và mất ẩm, nên năm El Niño thường đi kèm số vụ cháy rừng tăng ở nhiều tỉnh, theo các báo cáo mùa khô của ngành lâm nghiệp.
Hạn kéo dài còn làm hồ chứa hạ sâu, suối nhỏ cạn — vùng bán ngập lộ rộng cũng có cỏ khô có thể bén lửa. Những năm La Niña mưa nhiều thì ngược lại: mùa cháy ngắn, nhẹ hơn.
Vì vậy cách tốt để đoán mùa cháy năm nay là xem bản tin dự báo khí hậu mùa của cơ quan khí tượng thủy văn: nếu dự báo mùa khô gay gắt và mưa đến muộn, nên chuẩn bị tinh thần cho một mùa cháy căng thẳng hơn.
Lửa và hệ sinh thái: không phải mọi đám cháy đều giống nhau
Ở một số hệ sinh thái như rừng khộp hay rừng thông, lửa nhẹ trên mặt đất là một phần của tự nhiên từ rất lâu; cây ở đó có vỏ dày, chịu lửa, có loài cần lửa để hạt nảy mầm. Rừng kín thường xanh như phần lớn rừng trong vườn quốc gia thì khác: cây vỏ mỏng, không thích nghi với lửa, một đám cháy có thể giết cây gỗ và mở đường cho cỏ tranh, dây leo xâm nhập.
Khác biệt này giải thích vì sao việc phòng cháy ở vùng rừng thường xanh được coi trọng: một lần cháy có thể đẩy rừng lùi lại nhiều năm phục hồi, và cháy lặp lại có thể biến rừng thành đồi cỏ lâu dài. Đất sau cháy mất lớp che phủ, mùa mưa đến dễ bị xói, đất đỏ trôi xuống suối, xuống hồ, làm nước đục và tăng bồi lắng.
Phần quy định pháp lý về dùng lửa gần rừng và trong rừng đặc dụng được viết ở danh mục Bảo tồn và quy định; phần nhận biết dấu hiệu nguy hiểm khi gặp khói, lửa ở danh mục An toàn trước thiên nhiên.
Gió hanh mùa khô: vì sao buổi chiều gió mạnh hơn buổi sáng
Gió là yếu tố quyết định lửa lan nhanh hay chậm, và trong mùa khô ở vùng hồ, gió có nhịp ngày khá đều. Sáng sớm thường lặng, vì không khí sát đất lạnh và nặng, nằm yên dưới lớp nghịch nhiệt. Khi nắng lên, mặt đất nóng dần, không khí bị khuấy trộn theo chiều đứng, gió từ trên cao — trong mùa khô là gió mùa Đông Bắc — được kéo xuống sát mặt đất. Vì vậy gió thường mạnh lên từ giữa trưa và mạnh nhất vào đầu giờ chiều.
Địa hình đồi và mặt hồ rộng còn tạo thêm gió cục bộ. Ban ngày, sườn đồi nóng nhanh hơn mặt hồ, không khí trên sườn bốc lên, kéo gió từ hồ và thung lũng thổi lên dốc — gọi là gió thung lũng. Ban đêm thì ngược lại, không khí lạnh trên sườn trôi xuống. Gió thung lũng ban ngày chính là thứ đẩy lửa chạy lên sườn nhanh hơn như đã nói ở trên.
Tổ hợp "đầu giờ chiều, cuối mùa khô, gió mạnh, độ ẩm thấp" vì thế là khung giờ nguy hiểm nhất cho lửa ở vùng đồi quanh hồ. Biết nhịp này giúp hiểu vì sao các khuyến cáo phòng cháy thường nhấn vào việc tuyệt đối không dùng lửa ngoài trời vào buổi trưa chiều mùa khô.
Khói và mù khô: dấu hiệu của mùa cháy trong không khí
Mùa cháy không chỉ hiện ra ở những đám lửa; nó còn hiện trong bầu trời. Cuối mùa khô, bầu trời vùng cao nguyên thường không còn xanh trong như đầu mùa khô mà ngả màu trắng đục, xa xa mờ như phủ bụi — hiện tượng mù khô. Nguyên nhân là các hạt rất nhỏ lơ lửng trong không khí: bụi đất từ đường và rẫy khô, và khói từ việc đốt dọn đồng, đốt rẫy, cháy thực bì ở nhiều nơi trong vùng, có khi từ rất xa.
Mù khô làm các dãy núi trong vườn quốc gia nhìn từ hồ trở nên nhạt nhoà, mặt trời lặn đỏ hơn vì ánh sáng đi qua lớp hạt bị tán xạ mất phần xanh. Khi mưa đầu mùa đến, mưa rửa sạch các hạt này khỏi không khí, và chỉ sau một hai trận, tầm nhìn trong trở lại rõ rệt — một trong những dấu hiệu dễ thấy nhất rằng mùa cháy đã qua.
Câu hỏi thường gặp
Cháy rừng ở Tà Đùng thường xảy ra vào tháng nào?
Theo lệ chung ở Tây Nguyên, nguy cơ cháy rừng tăng trong mùa khô và cao nhất vào cuối mùa khô, khoảng tháng 2 đến tháng 4. Năm El Niño mùa cháy có thể dài và căng thẳng hơn; mưa đầu mùa đến là nguy cơ giảm nhanh.
Vì sao rừng thường xanh ít cháy hơn đồi cỏ?
Tán rừng kín giữ ẩm và chắn gió, lá rụng dưới tán khô chậm hơn. Đồi cỏ tranh nhận nắng trực tiếp, thông gió, cỏ mảnh nhiều khe hở nên bắt lửa và lan nhanh. Tuy vậy, năm hạn nặng rừng kín vẫn có thể cháy.
Cấp dự báo cháy rừng cao có nghĩa là sắp cháy không?
Không. Cấp dự báo cho biết nếu có nguồn lửa thì khả năng thành đám cháy cao tới đâu, dựa trên nhiệt độ, độ ẩm và số ngày không mưa. Nó không dự báo nơi cụ thể sẽ cháy. Thông tin cấp nên theo nguồn chính thức của kiểm lâm.
Sét có gây cháy rừng ở Tà Đùng không?
Về nguyên lý có thể, nhưng ở vùng nhiệt đới gió mùa, sét nhiều nhất lại rơi vào mùa mưa khi vật liệu ướt, nên cháy do sét hiếm hơn nhiều so với cháy do con người. Phần lớn vụ cháy rừng ở Việt Nam được ghi nhận có nguồn gốc từ hoạt động dùng lửa.
Thấy khói lửa trên đồi gần rừng thì nên làm gì?
Báo ngay cho chính quyền địa phương, kiểm lâm hoặc gọi số cứu hoả 114, nói rõ vị trí và hướng lửa. Không tự lên phía trên sườn dốc để dập lửa, vì lửa chạy lên dốc rất nhanh. Giữ khoảng cách an toàn và đi về phía đã cháy hoặc khu đất trống.
Sau cháy rừng có tự mọc lại không?
Tuỳ kiểu rừng và mức độ cháy. Cỏ tranh mọc lại rất nhanh nhờ thân ngầm, còn cây gỗ rừng thường xanh có thể chết và cần nhiều năm để tái sinh. Cháy lặp lại có thể biến rừng thành đồi cỏ lâu dài, nên phòng cháy quan trọng hơn trông chờ phục hồi.