Rừng ở Vườn quốc gia Tà Đùng chủ yếu là rừng thường xanh, nên không có một mùa rụng lá vàng đồng loạt như mùa thu ôn đới. Nhưng rừng vẫn đổi màu theo mùa: nhiều cây thay lá rải rác trong mùa khô, và vào cuối mùa khô, trước khi mưa về, không ít cây ra một đợt lá non màu đỏ, hồng, nâu đồng nổi bật giữa tán xanh.
Lá non đỏ là một hiện tượng phổ biến ở rừng nhiệt đới, do sắc tố anthocyanin trong lá non chưa trưởng thành. Bài này giải thích vì sao rừng thường xanh vẫn thay lá, vì sao lá non lại đỏ chứ không xanh, vì sao nhiều cây chọn ra lá ngay trước mùa mưa — và vì sao mô tả "rừng Tà Đùng vàng lá" thường là nhầm với những vùng rừng khác.
Thường xanh không có nghĩa là không rụng lá
Một cây được gọi là thường xanh khi tán của nó không trụi hết lá vào một thời điểm nào trong năm. Nhưng từng chiếc lá vẫn có tuổi thọ giới hạn — có loài vài tháng, có loài vài năm. Cây thường xanh thay lá liên tục hoặc theo đợt, lá già rụng đi trong khi lá mới mọc lên, nên nhìn từ xa tán cây lúc nào cũng xanh.
Ở rừng nhiệt đới có mùa khô, việc thay lá thường tập trung hơn vào mùa khô. Thiếu nước, cây giảm bớt lá già để giảm thoát hơi nước; lớp lá rụng dưới tán vì thế dày nhất vào cuối mùa khô. Nhiều loài sau đó ra lá non ngay trước hoặc đầu mùa mưa. Một số cây là bán thường xanh — trụi lá ngắn ngày trong mùa khô rồi mọc lại.
Rừng trong vùng Tà Đùng, theo mô tả chung của vườn quốc gia, chủ yếu là rừng kín thường xanh núi thấp và núi trung bình, xen rừng thứ sinh phục hồi. Danh sách loài cây chi tiết và tỷ lệ cây bán rụng lá cần tài liệu điều tra thực vật của vườn; phần dưới chỉ mô tả hiện tượng chung.
Vì sao lá non lại màu đỏ
Lá non đỏ, hồng, tím hay nâu đồng là do anthocyanin — nhóm sắc tố cũng tạo màu cho quả nho tím, bắp cải tím. Trong lá non, diệp lục (màu xanh) chưa tích đủ, còn anthocyanin lại nhiều, nên màu đỏ lấn át. Khi lá trưởng thành, diệp lục tăng, anthocyanin giảm, lá chuyển xanh.
Vì sao cây "đầu tư" sắc tố đỏ vào lá non? Giới khoa học đưa ra vài giả thuyết, được bàn luận nhiều trong nghiên cứu sinh thái thực vật nhiệt đới. Giả thuyết thứ nhất: chắn sáng — anthocyanin hấp thụ bớt ánh sáng mạnh, bảo vệ bộ máy quang hợp còn non nớt khỏi bị tổn thương do nắng gắt. Giả thuyết thứ hai: chống bị ăn — lá non mềm, giàu đạm, là món ưa thích của sâu và thú ăn lá; màu đỏ có thể làm lá kém hấp dẫn với một số loài, hoặc báo hiệu lá chưa giàu dinh dưỡng. Giả thuyết thứ ba: anthocyanin giúp lá non chịu được các stress khác như lạnh, khô.
Các giả thuyết này không loại trừ nhau, và bằng chứng ủng hộ mỗi giả thuyết khác nhau tuỳ loài. Điều chắc chắn là lá non đỏ phổ biến ở rừng nhiệt đới hơn hẳn ở rừng ôn đới — một gợi ý rằng áp lực từ nắng gắt và côn trùng nhiệt đới là một phần lớn của lời giải.
Vì sao nhiều cây ra lá non ngay trước mùa mưa
Nhìn từ trên đồi xuống tán rừng vào cuối mùa khô, có lúc thấy những đốm đỏ, hồng rải rác giữa tán xanh — đó là các cây đang ra lá non. Điều nghe có vẻ ngược đời là nhiều cây chọn ra lá khi trời còn khô, chưa có mưa. Nghiên cứu ở rừng nhiệt đới theo mùa đã ghi nhận hiện tượng này khá rộng, và giải thích chính là: cây có rễ sâu vẫn tiếp cận được nước ngầm, và độ dài ngày, nắng mạnh cuối mùa khô là tín hiệu cho cây bắt đầu ra lá.
Ra lá sớm có lợi: khi mưa về, cây đã có sẵn bộ lá mới, quang hợp hết công suất ngay từ đầu mùa sinh trưởng. Còn một lợi ích nữa được bàn tới: ra lá trước khi côn trùng ăn lá nở rộ đầu mùa mưa giúp lá kịp cứng cáp trước "đợt tấn công". Lá non mềm là giai đoạn dễ tổn thương nhất; rút ngắn khoảng thời gian lá non trùng với đỉnh côn trùng là một chiến lược sống.
Cây ra lá non cũng thường là cây ra hoa vào khoảng đó — cuối mùa khô là mùa của nhiều loài cây rừng nhiệt đới bung chồi cả lá lẫn hoa. Đó là lý do có những ngày rừng có sắc độ đa dạng nhất trong năm.
Màu của rừng theo từng thời kỳ (xu hướng chung)
Bảng mô tả những gì mắt thường thấy khi nhìn tán rừng thường xanh có mùa khô, từ trên cao hoặc từ đồi đối diện:
| Thời kỳ (thường) | Màu tán rừng | Đang xảy ra bên trong |
|---|---|---|
| Giữa mùa mưa | Xanh đậm đồng đều | Lá trưởng thành quang hợp tối đa |
| Cuối mùa mưa – đầu mùa khô | Xanh, có đốm vàng rải rác | Một số lá già bắt đầu rụng |
| Giữa mùa khô | Xanh xám, bụi phủ; có cây trụi lá ngắn | Thay lá già, giảm thoát hơi nước |
| Cuối mùa khô | Xanh xen đỏ, hồng, nâu đồng | Đợt lá non trước mưa; nhiều cây ra hoa |
| Đầu mùa mưa | Xanh non sáng, chuyển dần sang xanh đậm | Lá non chuyển trưởng thành |
Nhìn qua cả năm, màu rừng đổi không rõ ràng như rừng phong ôn đới, nhưng có nhịp. Người quen mắt có thể đoán mùa chỉ bằng sắc độ tán rừng: xanh xám bụi là giữa mùa khô, có đốm đỏ là mưa sắp về.
Rừng khộp và rừng thông: những kiểu rừng đổi màu mạnh hơn, ở nơi khác
Nhiều hình ảnh "rừng vàng lá mùa khô" trên mạng về Tây Nguyên thật ra là rừng khộp — rừng thưa cây họ Dầu rụng lá, phân bố nhiều ở các vùng thấp, khô phía tây Tây Nguyên. Ở rừng khộp, phần lớn cây rụng gần hết lá trong mùa khô, rừng chuyển vàng nâu rồi trơ cành, lớp lá khô dày dưới đất, và đó là kiểu rừng có mùa cháy tự nhiên. Rừng khộp không phải kiểu rừng đặc trưng quanh hồ Tà Đùng.
Một kiểu khác là rừng thông ở cao nguyên Lâm Viên, Di Linh: thông là cây lá kim thường xanh, màu tán gần như không đổi theo mùa, nhưng lớp lá thông khô dưới đất đổi màu và dễ cháy. Rừng ở Tà Đùng, theo mô tả chung, chủ yếu là rừng lá rộng thường xanh, nên nhịp màu của nó tinh tế hơn: thay lá rải rác và đợt lá non đỏ.
Phân biệt các kiểu rừng giúp tránh hai sai lầm: mô tả sai cảnh quan Tà Đùng, và áp nhầm nhận định sinh thái của rừng khộp — như lửa là một phần tự nhiên — sang rừng thường xanh, nơi lửa là mối đe doạ.
Những chi tiết nhỏ để nhận ra mùa trên một cái cây
Lá rụng dưới gốc. Lớp lá khô dày, giòn dưới tán là dấu hiệu giữa và cuối mùa khô. Đầu mùa mưa, lớp này sẫm lại và mỏng dần do nấm, mối phân huỷ.
Chồi đỏ ở đầu cành. Một chùm lá non mềm rủ xuống, màu đỏ hoặc hồng, là dấu hiệu cây đang ra lá trước mưa. Ở nhiều loài, lá non rủ xuống chứ không vươn lên — một đặc điểm cũng gặp nhiều ở rừng nhiệt đới.
Rêu và địa y trên vỏ cây. Rêu trên thân xám lại, co lại trong mùa khô; xanh và phồng lên chỉ sau vài trận mưa.
Dây leo. Nhiều loài dây leo ra lá, ra hoa mạnh vào đầu mùa mưa, phủ lên mép rừng thành từng mảng xanh non.
Vỏ cây và nhựa. Một số cây gỗ bong vỏ từng mảng trong mùa khô, để lộ lớp vỏ mới màu sáng hơn; khi mưa về, thân cây sẫm lại vì thấm nước. Nhìn màu thân cây trong rừng cũng đoán được độ ẩm của mùa.
Cây con dưới tán. Đầu mùa mưa, mặt đất dưới tán rừng mọc lên lớp cây mầm dày từ hạt rơi trong mùa khô; phần lớn sẽ chết vì thiếu sáng, chỉ một số ít lớn lên được ở chỗ có lỗ trống trên tán.
Màu rừng và câu chuyện lớn hơn: rừng thở theo mùa
Đợt lá non cuối mùa khô và lá rụng mùa khô không chỉ là màu sắc; nó là nhịp thở của cả hệ sinh thái. Lá rụng trả dinh dưỡng về đất qua phân huỷ; lá non tạo ra một "đỉnh thức ăn" cho côn trùng ăn lá, kéo theo đỉnh thức ăn cho chim — như đã viết ở bài về mùa chim. Tán rừng thay lá cũng thay đổi lượng ánh sáng xuống tầng dưới, cho cây con dưới tán một quãng sáng ngắn để lớn.
Các nhà khoa học còn theo dõi nhịp xanh của rừng nhiệt đới từ ảnh vệ tinh, đo chỉ số thực vật theo mùa, để hiểu rừng phản ứng thế nào với hạn hán và biến đổi khí hậu. Những năm hạn nặng, rừng thường xanh có thể rụng lá nhiều hơn bình thường — một dấu hiệu stress. Với vùng Tà Đùng, số liệu theo dõi kiểu này chưa phổ biến trong tài liệu đại chúng, nhưng nguyên lý chung vẫn áp dụng.
Lần tới nhìn tán rừng từ trên đồi, có thể đọc nó như một bảng màu đo độ ẩm: xanh xám bụi là đất đang khát, đốm đỏ là cây đã đặt cược vào mùa mưa, xanh non sáng là mưa đã về.
Hoa rừng đi cùng lá non: vì sao cuối mùa khô rừng nhiều sắc nhất
Cùng thời điểm ra lá non, nhiều cây gỗ rừng nhiệt đới còn ra hoa. Ra hoa trong mùa khô có một số lợi thế được giới nghiên cứu nêu ra: trời ít mưa nên phấn không bị rửa trôi, côn trùng thụ phấn bay dễ hơn, hoa nổi bật hơn trên một tán cây đã thưa bớt lá. Quả sau đó phát triển và chín vào mùa mưa, khi có đủ nước, và hạt rơi xuống đất ẩm dễ nảy mầm.
Một số cây rừng có hoa màu sắc nổi bật — trắng, vàng, tím — nhìn từ xa thành những đốm sáng trên tán, lẫn với đốm đỏ của lá non. Tuy nhiên, lịch hoa cụ thể của các loài cây gỗ trong Vườn quốc gia Tà Đùng chưa có nhiều tài liệu công bố đại chúng; người quan sát nên ghi lại thời gian và chụp ảnh để đối chiếu với tài liệu thực vật học, thay vì đoán tên loài.
Ghép lá non và hoa lại, cuối mùa khô trở thành khoảng thời gian tán rừng có nhiều sắc độ nhất trong năm — trái ngược với hình dung thông thường rằng mùa khô là mùa rừng xơ xác.
Câu hỏi thường gặp
Rừng Tà Đùng có mùa lá vàng như mùa thu không?
Không theo kiểu rừng ôn đới. Rừng ở Vườn quốc gia Tà Đùng chủ yếu là rừng lá rộng thường xanh, thay lá rải rác trong mùa khô chứ không vàng đồng loạt. Hình ảnh rừng vàng lá mùa khô thường là rừng khộp ở các vùng khác của Tây Nguyên.
Vì sao lá non của nhiều cây rừng có màu đỏ?
Vì lá non chứa nhiều sắc tố anthocyanin trong khi diệp lục chưa tích đủ. Các giả thuyết khoa học cho rằng màu đỏ giúp bảo vệ lá non khỏi nắng gắt, giảm bị côn trùng ăn và chịu stress tốt hơn. Khi lá trưởng thành, màu chuyển xanh.
Lá non đỏ thường xuất hiện vào thời điểm nào?
Ở rừng nhiệt đới có mùa khô, nhiều cây ra lá non vào cuối mùa khô, ngay trước khi mưa về, theo lệ chung khoảng tháng 2 đến tháng 4. Mỗi loài có lịch riêng, và không phải cây nào cũng có lá non màu đỏ.
Rừng thường xanh có bao giờ trụi lá không?
Toàn bộ tán không trụi cùng lúc, nhưng một số cây bán thường xanh có thể rụng gần hết lá trong thời gian ngắn ở mùa khô. Năm hạn nặng, cả rừng thường xanh cũng có thể rụng lá nhiều hơn bình thường như một phản ứng chống mất nước.
Rừng khộp khác rừng thường xanh như thế nào?
Rừng khộp là rừng thưa cây họ Dầu, phần lớn cây rụng lá trong mùa khô, thường gặp ở vùng thấp khô phía tây Tây Nguyên và có mùa cháy tự nhiên. Rừng thường xanh có tán kín, giữ lá quanh năm, ẩm hơn và không thích nghi với lửa.