Quanh một hồ chứa thủy điện như Đồng Nai 3 có hai lớp bảo vệ theo luật: vùng phụ cận bảo vệ hồ chứa, đập (theo pháp luật về an toàn đập, hồ chứa nước như Nghị định 114/2018/NĐ-CP) và hành lang bảo vệ nguồn nước (theo Luật Tài nguyên nước). Trong các vùng này, những việc có thể làm hỏng bờ hồ, gây bồi lắng, ô nhiễm nước hoặc đe doạ an toàn công trình — như xây dựng trái phép, đào đất, đổ thải, khai thác cát đá — bị cấm hoặc phải được phép.
Phạm vi cụ thể của mỗi vùng quanh hồ Tà Đùng do cơ quan có thẩm quyền xác định và cắm mốc; bài này không vẽ ranh mà giải thích vì sao dải bờ hồ cần được giữ, dải đó làm gì cho chất lượng nước và tuổi thọ hồ. Chuyện đất đai, mua bán ven hồ là việc của các trang khác; ở đây chỉ bàn thủy văn, sinh thái và an toàn công trình. Địa bàn: xã Tà Đùng, Lâm Đồng (trước 7/2025 thuộc huyện Đắk Glong, Đắk Nông).
Hai lớp bảo vệ, hai mục tiêu khác nhau
Vùng phụ cận bảo vệ hồ chứa và đập hướng tới an toàn công trình và vận hành: giữ cho lòng hồ không bị lấn, bờ hồ không bị đào phá gây sạt, dung tích chứa không bị giảm, khu vực đập và công trình xả không bị xâm phạm. Pháp luật về thủy lợi và an toàn đập, hồ chứa nước quy định phạm vi vùng phụ cận tính từ đường biên lòng hồ ở một mực nước nhất định, và những hoạt động bị cấm hoặc phải cấp phép trong đó.
Hành lang bảo vệ nguồn nước theo Luật Tài nguyên nước hướng tới chất lượng nước và hệ sinh thái ven bờ: giữ dải thực vật ven nước, hạn chế các hoạt động gây ô nhiễm, sạt lở, lấn chiếm mặt nước. Luật Tài nguyên nước hiện hành là bản năm 2023, có hiệu lực từ 01/7/2024; các nghị định hướng dẫn quy định cách xác định và công bố hành lang.
Trên thực địa, hai lớp này có thể chồng lên nhau một phần. Người sống quanh hồ không cần thuộc từng định nghĩa, nhưng cần biết rằng dải đất sát mép nước — nhất là phần bị ngập khi hồ đầy — là khu vực có quy chế riêng, không phải đất tự do.
Dải bờ hồ làm gì cho nước: cơ chế lọc và giữ đất
Một dải cỏ và cây bụi rộng vài chục mét giữa vườn và mép nước hoạt động như một bộ lọc. Khi mưa rơi trên sườn đồi trồng cà phê, nước chảy tràn mang theo đất mịn, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật. Đi qua dải cỏ dày, dòng chảy chậm lại, đất mịn lắng xuống, một phần nitơ và phốt pho được rễ cây và vi sinh vật giữ lại. Nghiên cứu về dải đệm ven sông, ven hồ ở nhiều nơi cho thấy hiệu quả giữ bùn và dinh dưỡng phụ thuộc vào độ rộng, độ dốc và loại thực vật — dải càng rộng, càng dày thì giữ càng tốt.
Rễ cây ven bờ còn giữ đất bờ lại. Bờ hồ chứa chịu sóng gió mỗi ngày và chịu mực nước lên xuống mỗi mùa; bờ trơ không có rễ giữ bị xói lùi rất nhanh, đất xói lại trôi vào hồ. Ở những nơi bờ dốc đất đỏ bazan bị phát quang sát mép nước, người ta thấy rõ những vách đất sạt từng mảng sau mỗi mùa nước rút.
Thực vật ven bờ còn là nơi sống của côn trùng, ếch nhái, chim nước, nơi cá con trú ẩn khi nước ngập. Mất dải bờ là mất một phần năng suất sinh học của cả hồ.
Bồi lắng: kẻ thù chậm mà chắc của hồ chứa
Mọi hồ chứa trên thế giới đều bị bồi lắng: sông mang bùn cát tới, gặp nước đứng thì lắng xuống. Tốc độ bồi lắng quyết định tuổi thọ hữu ích của hồ. Hồ trong lưu vực còn nhiều rừng, bờ được giữ tốt thì bồi chậm; hồ trong lưu vực bị phá rừng, bờ bị đào xới thì bồi nhanh hơn nhiều lần.
Bùn lắng trước hết chiếm phần dung tích chết ở đáy, rồi dần lấn lên phần dung tích hữu ích dùng để phát điện và điều tiết lũ. Nó cũng có thể ảnh hưởng tới cửa nhận nước và thiết bị. Vì vậy các quy định cấm đào đất, khai thác cát sỏi, đổ đất đá xuống lòng hồ và vùng bờ không chỉ để giữ cảnh quan mà để giữ khả năng vận hành của công trình trong nhiều thập kỷ.
Với người làm vườn trên sườn đồi quanh hồ, mỗi biện pháp chống xói như trồng cây che phủ, làm rãnh theo đường đồng mức, không để đất trống mùa mưa cũng là một phần chống bồi lắng cho hồ — không phải do luật bắt buộc từng chi tiết, mà do cả lưu vực chung một số phận.
Những nhóm hoạt động thường bị cấm hoặc phải xin phép trong vùng bảo vệ
Danh sách dưới đây khái quát từ pháp luật về an toàn đập, hồ chứa nước và tài nguyên nước. Danh mục cụ thể, mức độ và cơ quan cấp phép phải xem văn bản hiện hành và quy định của tỉnh Lâm Đồng.
- Xây dựng công trình, nhà cửa, lán trại trái phép trong vùng phụ cận và lòng hồ.
- Đào đất, san gạt, khai thác cát, sỏi, đá ở bờ và lòng hồ khi chưa được phép.
- Đổ chất thải rắn, đất đá, xả nước thải chưa xử lý xuống hồ.
- Chặt phá cây, phá dải thực vật ven bờ trong hành lang bảo vệ.
- Neo đậu, đặt bè, lồng nuôi, công trình nổi ở những khu vực không được phép, nhất là gần đập, cửa nhận nước và tràn xả lũ.
- Các hoạt động gây mất an toàn công trình như nổ mìn, khoan đào gần đập.
Có những hoạt động được phép nhưng cần giấy phép hoặc thoả thuận với chủ hồ và cơ quan quản lý, như làm bến thuyền, công trình du lịch, nuôi trồng thủy sản trên hồ. Thủ tục cụ thể thay đổi theo văn bản, nên hỏi trực tiếp cơ quan quản lý trước khi đầu tư.
Mực nước lên xuống và ranh vùng bảo vệ: vì sao không nhìn mép nước mà đoán được
Mép nước của hồ Tà Đùng mùa khô và mùa mưa có thể cách nhau một dải rộng, nhất là ở những bờ thoải. Ranh vùng phụ cận và hành lang thường được tính theo một mực nước thiết kế — ví dụ mực nước dâng bình thường hoặc mực nước lũ thiết kế — chứ không theo mép nước của ngày anh chị đứng đó. Vì vậy một bãi đất khô ráo vào tháng Ba có thể vẫn là lòng hồ theo hồ sơ.
Đây là điểm người ngoài rất hay nhầm. Thấy bãi cỏ rộng ven hồ vào mùa khô, nhiều người nghĩ đó là đất trống có thể dựng lều, trồng rau, làm bến. Thực tế dải đất bán ngập đó là phần của hồ chứa, sẽ ngập trở lại khi hồ tích nước, và việc xây dựng ở đó vừa trái quy định vừa nguy hiểm.
Cách xác định chắc chắn là xem mốc giới đã cắm (nếu có) và hỏi chủ hồ chứa, chính quyền xã. Mốc giới vùng phụ cận và hành lang nguồn nước được cắm theo kế hoạch của địa phương; ở những đoạn chưa cắm, càng cần hỏi kỹ.
Ai quản lý và người dân nên hỏi ai
Hồ chứa thủy điện có chủ sở hữu, đơn vị vận hành và cơ quan nhà nước quản lý theo từng lĩnh vực. Đơn vị vận hành lo an toàn công trình và vận hành hồ theo quy trình được duyệt, trong đó có quy trình vận hành liên hồ chứa trên lưu vực sông Đồng Nai do Thủ tướng Chính phủ ban hành. Chính quyền địa phương và các sở ngành tỉnh lo quản lý đất đai, tài nguyên nước, môi trường, thủy sản, trật tự xây dựng trong phạm vi địa giới.
Từ 01/7/2025, các thủ tục ở cấp cơ sở về đất đai, xây dựng quanh hồ của xã Tà Đùng thuộc thẩm quyền xã Tà Đùng và các sở của tỉnh Lâm Đồng, thay vì huyện Đắk Glong và tỉnh Đắk Nông như trước. Người dân có câu hỏi về vùng bảo vệ quanh nhà mình có thể bắt đầu từ bộ phận một cửa của xã.
Lý do để hỏi trước khi làm rất thực tế: công trình dựng trong vùng cấm có thể bị buộc tháo dỡ, và khi nước lên, chính công trình đó là thứ chịu rủi ro đầu tiên.
Chất lượng nước hồ chứa: những gì vùng bảo vệ giúp ngăn
Hồ chứa có thời gian lưu nước dài hơn nhiều so với dòng sông: một giọt nước vào hồ có thể nằm lại nhiều tuần, nhiều tháng trước khi ra khỏi đập. Nhờ thế bùn lắng xuống và nước trong hơn, nhưng cũng vì thế mà dinh dưỡng tích tụ lại. Nitơ và phốt pho từ phân bón, nước thải sinh hoạt, chuồng trại, thức ăn thừa của cá lồng là nguồn nuôi tảo. Khi nhiều dinh dưỡng cộng với nắng và nước ấm, tảo có thể phát triển mạnh, làm nước xanh đục, có mùi, và khi tảo chết phân huỷ thì tiêu tốn oxy ở tầng dưới.
Hiện tượng này gọi là phú dưỡng, đã gặp ở nhiều hồ chứa trong và ngoài nước. Một khi đã phú dưỡng, hồ rất khó quay lại trạng thái cũ vì phốt pho tích trong bùn đáy có thể được giải phóng trở lại nước mỗi khi tầng đáy thiếu oxy. Phòng từ đầu bằng cách giữ dải bờ, hạn chế nguồn thải sát mép nước rẻ hơn nhiều so với xử lý về sau.
Vì vậy những quy định tưởng như khắt khe với người ở ven hồ — không xả nước thải thẳng xuống hồ, không đặt chuồng trại sát mép nước, không san gạt bờ — thực ra là cách giữ cho cái hồ mà chính họ sống nhờ không chuyển sang trạng thái kém đi.
Rác nổi và rác lắng: chuyện nhỏ cộng dồn
Sau mỗi mùa mưa, ở các vịnh khuất gió của hồ chứa thường thấy rác nổi tụ thành mảng: chai nhựa, túi ni lông, xốp, cành cây. Một phần rác đến từ các điểm dân cư, quán xá ven suối đổ về, một phần từ hoạt động trên mặt hồ. Rác nhựa không chỉ xấu mà còn vỡ dần thành mảnh nhỏ, đi vào chuỗi thức ăn qua cá và chim nước.
Rác lắng thì ít ai thấy: lưới bỏ đi, dây neo, lồng bè hỏng chìm xuống đáy trở thành bẫy cho cá và vướng víu cho thuyền. Quy định cấm đổ chất thải xuống hồ và vùng bờ áp dụng cho cả những thứ tưởng nhỏ như thế. Thói quen mang rác về, không vứt lưới cũ xuống nước là phần đóng góp trực tiếp nhất của người dùng hồ.
Rác hữu cơ như vỏ trái cây, thức ăn thừa thì nhiều người nghĩ là vô hại vì sẽ phân huỷ. Ở một vịnh nước đứng, rác hữu cơ đổ thường xuyên lại là thêm dinh dưỡng cho tảo và thêm chất tiêu tốn oxy khi phân huỷ. Một điểm cắm trại, một bến thuyền đông khách mỗi ngày đổ một ít xuống mép nước, cộng lại qua cả mùa khô là một nguồn thải đáng kể với chính vịnh đó.
Câu hỏi thường gặp
Vùng phụ cận hồ chứa là gì?
Vùng phụ cận là phạm vi đất và mặt nước quanh lòng hồ và đập được xác định để bảo vệ an toàn công trình và vận hành hồ. Trong vùng này, các hoạt động như xây dựng, đào đất, khai thác cát đá, đổ thải bị cấm hoặc phải được phép.
Hành lang bảo vệ nguồn nước khác vùng phụ cận hồ chứa ở đâu?
Hành lang bảo vệ nguồn nước theo Luật Tài nguyên nước nhằm giữ chất lượng nước và hệ sinh thái ven bờ. Vùng phụ cận theo pháp luật về an toàn đập nhằm bảo vệ công trình. Hai lớp có thể chồng nhau trên thực địa.
Bãi đất khô ven hồ mùa khô có dựng lều, trồng rau được không?
Dải đất lộ ra mùa khô thường vẫn là lòng hồ hoặc vùng bán ngập theo hồ sơ, sẽ ngập lại khi hồ tích nước. Dựng công trình ở đó có thể trái quy định và nguy hiểm. Nên hỏi chính quyền xã hoặc chủ hồ trước.
Vì sao phải giữ cây ven bờ hồ?
Dải thực vật ven bờ làm chậm dòng chảy tràn, giữ lại đất mịn, phân bón, giữ bờ không bị sóng và mực nước lên xuống bào mòn, đồng thời là nơi sống của cá con, chim nước. Mất dải này hồ dễ bồi lắng và ô nhiễm hơn.
Luật Tài nguyên nước 2023 có hiệu lực khi nào?
Luật Tài nguyên nước 2023 có hiệu lực từ ngày 01/7/2024, thay thế luật năm 2012. Các nghị định, thông tư hướng dẫn quy định cụ thể việc xác định, công bố hành lang bảo vệ nguồn nước và những hoạt động bị hạn chế.
Muốn làm bến thuyền trên hồ Tà Đùng phải hỏi ai?
Công trình trên hồ hoặc ven hồ thường cần thoả thuận với chủ hồ chứa và giấy phép của cơ quan nhà nước theo lĩnh vực. Nên bắt đầu từ bộ phận một cửa xã Tà Đùng để được hướng dẫn cơ quan có thẩm quyền theo quy định hiện hành.